Բացահայտիր Տավուշը․ Հայաստանի հյուսիսարևելյան զմրուխտե դարպասը
Տավուշի մարզը Հայաստանի Հանրապետության ամենագեղեցիկ և անտառաշատ տարածաշրջաններից մեկն է, որը հայտնի է իր մեղմ կլիմայով, խիտ անտառներով և պատմական հարուստ ժառանգությամբ։ Այն զբաղեցնում է մոտ 2,704 կմ² տարածք և հանդիսանում է երկրի կարևորագույն գյուղատնտեսական ու տուրիստական կենտրոններից մեկը։
Տավուշի մարզի աշխարհագրական կենտրոնական կոորդինատներն են 40°53′ հս․ լ․ 45°00′ ավ․ ե․։ Մարզը գտնվում է Հայաստանի հյուսիսարևելյան հատվածում։ Հյուսիսում այն սահմանակից է Վրաստանին, իսկ արևելքում՝ Ադրբեջանին։ Հայաստանի պետական սահմանից մարզին բաժին է ընկնում 400 կմ հատված, որից 352 կմ-ը՝ Ադրբեջանի հետ։
Ըստ վերջին վիճակագրական տվյալների՝ Տավուշի մարզի բնակչությունը կազմում է շուրջ 117,700 մարդ։ Մարզն աչքի է ընկնում իր բնակավայրերի ցանցով, որն ընդգրկում է ընդհանուր առմամբ 62 բնակավայր։ Դրանցից 5-ը քաղաքային են՝ Իջևան, Դիլիջան, Բերդ, Նոյեմբերյան և Այրում, իսկ մնացած 57-ը գյուղական բնակավայրեր են։
Մարզը տարածվում է Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաների արտաքին շարի վրա (Վիրահայոց, Գուգարաց և Միափորի լեռներ)։ Տեղանքը բնութագրվում է խիստ մասնատված ռելիեֆով, որտեղ լեռնագագաթները հաջորդում են խորը հովիտներին և կիրճերին։
Մարզի ամենաբարձր կետը Միափորի լեռնաշղթայի Մուրղուզ լեռն է (2993 մ), իսկ ամենացածր կետը գտնվում է Դեբեդավան գյուղի մոտ՝ ընդամենը 380 մ բարձրության վրա, որը նաև ամբողջ Հայաստանի ամենացածր կետն է։
Տավուշը համարվում է Հայաստանի «թոքերը»։ Մարզի տարածքի շուրջ 40%-ը ծածկված է անտառներով, որտեղ գերակշռում են հաճարենին, կաղնին և բոխին։ Հենց այստեղ է գտնվում «Դիլիջան» ազգային պարկը, որն իր մեջ ներառում է հռչակավոր Հաղարծինն ու Գոշավանքը, ինչպես նաև գեղատեսիլ Պարզ լիճը։
Կլիման չափավոր խոնավ է՝ մեղմ ամառներով և ոչ շատ խիստ ձմեռներով, ինչը տարածաշրջանը դարձնում է իդեալական առողջարանային հանգստի համար։
Մարզի կենտրոնական զարկերակը Աղստև գետն է, որը հոսում է հարավ-արևմուտքից հյուսիս-արևելք։ Գետերը պատկանում են Կասպից ծովի (Կուր գետի) ավազանին և սնվում են հալոցքային, ստորերկրյա ու անձրևային ջրերով։
Մարզը հարուստ է միջնադարյան հոգևոր կենտրոններով․
Հաղարծին վանք (10-13-րդ դարեր)․ Թաքնված անտառների մեջ, այն հայկական ճարտարապետության գոհարներից է։
Գոշավանք (12-13-րդ դարեր)․ Հիմնադրվել է Մխիթար Գոշի կողմից և եղել է միջնադարյան Հայաստանի խոշորագույն գիտակրթական կենտրոնը։
Մակարավանք (10-13-րդ դարեր)․ Հայտնի է իր բացառիկ քանդակագործական հարդարանքով։
Տավուշը ոչ միայն սահմանապահ մարզ է, այլև հայկական մշակույթի, կրթության և էկոտուրիզմի կարևորագույն կենտրոն, որն իր հյուրընկալությամբ ու բնությամբ անտարբեր չի թողնում ոչ մի այցելուի։