Բացահայտիր Տավուշը. Տավուշի բերդի պատմամշակութային ժառանգությունը
Տավուշի բերդը կամ Ցլիկ Ամրամի ամրոցը հայկական միջնադարյան ամրոցաշինության ինքնատիպ նմուշներից է, որի պատմությունը սերտորեն կապված է Բագրատունյաց թագավորության հզորացման և տարածաշրջանային ինքնապաշտպանական մարտերի հետ:
Այն հիմնադրվել է 9-10-րդ դարերում և իր ռազմավարական դիրքի շնորհիվ դարձել է Ուտիք նահանգի Տավուշ գավառի վարչական ու ռազմական կենտրոնը: Բերդի պատմական նշանակությունը հատկապես ընդգծվում է Աշոտ Երկաթ թագավորի կառավարման տարիներին, երբ այն պատկանում էր նրա զորավար Ցլիկ Ամրամին, ով հետագայում ապստամբեց արքայի դեմ։
Ամրոցի կառուցվածքը բաժանված է երկու հիմնական մասի՝ միջնաբերդի և ստորին բերդի:
Միջնաբերդը բարձրանում է ժայռոտ բլրի գագաթին, որտեղ պահպանվել են կիսավեր աշտարակների և բազալտե հզոր պարիսպների մնացորդները։ Այս հատվածը եղել է իշխանական նստավայրը, որտեղից բացվում է տեսարան դեպի ամբողջ ձորահովիտը:
Ստորին բերդը տարածված է եղել բլրի ստորոտին և ունեցել է սեփական պաշտպանական համակարգը, որտեղ տեղակայված են եղել բնակելի և տնտեսական շինությունները։
Ամրոցի ներսում հայտնաբերված կավե ջրատար խողովակները փաստում են այն մասին, որ բերդն ունեցել է զարգացած ջրամատակարարման համակարգ, որը կենսական էր երկարատև պաշարումների ժամանակ։
Բերդի տարածքում պահպանվել են նաև Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու ավերակները, որը թվագրվում է 10-11-րդ դարերով և եղել է հոգևոր կյանքի կենտրոնը։ 11-րդ դարում Տավուշի բերդը կարճ ժամանակով դարձել է Կյուրիկյան թագավորների իշխանանիստը, երբ վերջիններս իրենց կենտրոնը Լոռիից տեղափոխեցին այստեղ: 13-րդ դարի սկզբին բերդն ավերվել է մոնղոլական արշավանքների հետևանքով և աստիճանաբար կորցրել իր նախկին փառքը, սակայն մինչ օրս այն մնում է որպես հայ ժողովրդի անկոտրում կամքի և ճարտարապետական մտքի հզոր վկայություն:
Այսօր ամրոցը հանդիսանում է ոչ միայն պատմական հուշարձան, այլև կարևորագույն ուխտատեղի և զբոսաշրջային վայր, որն իր մեջ ամփոփում է Տավուշ աշխարհի միջնադարյան շունչն ու ինքնատիպ լանդշաֆտային գեղեցկությունը:
Կոորդինատներ՝ 40.8878° N, 45.3908° E