Բացահայտիր Տավուշը. Անտառների լռության պահապանը. Տավուշի Կապտավանքը

Կապտավանքը Հայաստանի հյուսիս-արևելյան մասում գտնվող Տավուշի մարզի ամենաուշագրավ հոգևոր և ճարտարապետական հուշարձաններից մեկն է:

Այս Հայ Առաքելական եկեղեցին վեր է հառնում Չինչին գյուղից մոտ 5 կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք՝ անտառապատ լեռան լանջին:

Պատմականորեն այն գտնվել է Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Տուչկատակ գավառում:

Հուշարձանը տեղակայված է ծովի մակերևույթից 1378 մետր բարձրության վրա, Հախում գետակի աջ կողմում՝ մի ընդարձակ անտառային բացատում, որը երեք կողմից շրջապատված է բարձր քարաժայռերի աղեղնաձև շղթայով:

Այս վայրից հիանալի տեսարան է բացվում դեպի Հասանի-ջուր գետակի ձորը, որը ձգվում է մինչև Պառավաքար և միանում մերձկուրյան տափաստաններին:

Հուշարձանի անվանման ծագումն ունի հետաքրքիր նախապատմություն. մատենագրության մեջ դրա մասին հիշատակություններ չկան, սակայն ժողովրդական «Կապտավանք» անունը տրվել է շինության քարերի գույնի պատճառով, քանի որ այն կառուցված է կապտագույն բազալտից: Թեև եկեղեցու պատերին պահպանված արձանագրություններում այն հիշատակվում է որպես «եկեղեցի», «կաթողիկե» կամ «վանք», որևէ կոնկրետ սեփական անուն չի նշվում:

Վանական համալիրը ժամանակին եղել է ավելի ընդարձակ, ներառելով ժամատուն, միաբանության բնակելի շենքեր և գերեզմանատուն, սակայն այսօր կանգուն է մնացել միայն եկեղեցին, իսկ մնացած կառույցներից հետքեր գրեթե չեն պահպանվել:

Ճարտարապետական տեսանկյունից Կապտավանքը փոքր չափերի համալիր է, որը զարմանալիորեն ներդաշնակվում է շրջակա բնության հետ:

Եկեղեցին արտաքուստ ունի երկարավուն քառակուսի ձև (11.4 մ երկարություն և 9.46 մ լայնություն), իսկ ներսից այն խաչաձև է: Հատկանշական է չորս փոքրիկ խորանների (ավանդատների) առկայությունը, որոնք տեղակայված են աբսիդի երկու կողմերում և հյուսիս-արևմտյան ու հարավ-արևմտյան անկյուններում: Յուրաքանչյուր խորան ունի իր ուրույն չափսերը. օրինակ՝ հյուսիս-արևելյան խորանը 2.28 մ x 1.8 մ է:

Եկեղեցու պատերի հաստությունը տատանվում է 0.8-ից մինչև 1.07 մետրի սահմաններում, իսկ կառույցը պսակված է ութկողմանի գմբեթով, որի թմբուկի բարձրությունը 2.77 մետր է:

Կապտավանքի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ այն կառուցվել է առանց հմուտ ճարտարապետի անմիջական ղեկավարման, հավանաբար սովորական որմնադիրների կողմից: Չնայած դրան, շենքի պարզությունն ու համաչափությունները ստեղծում են խորը տպավորություն:

Եկեղեցին գրեթե զուրկ է զարդարանքներից, բացառությամբ գմբեթի վեղարի տակի քիվի և թմբուկի վերին շարքի, որոնք կառուցված են սրբատաշ վարդագույն տուֆից:

Պատերին պահպանվել են 1234-1243 թվականներին վերաբերող թվով 9 նվիրատվական արձանագրություններ: Հատկանշական է, որ «Գորգ» (Գևորգ) անունն առաջին անգամ հիշատակվում է հենց այս եկեղեցու պատին եղած 1242-1243 թթ. արձանագրության մեջ:

Ներկայումս հուշարձանը, թեև կանգուն է, սակայն ունի վնասված հատվածներ. քանդված են արևմտյան և հարավային խաչթևերի թաղերը, թափված են տանիքի և վեղարի երեսպատման սալերը: Եկեղեցու տարածքում կարելի է տեսնել միջնադարյան խաչքարերի բեկորներ և հին գերեզմանոցի մնացորդներ:

Կապտավանքը հիանալի օրինակ է այն բանի, թե ինչպես կարելի է նվազագույն քանակությամբ սրբատաշ քարի գործածմամբ հասնել հանճարեղ ներդաշնակության և ընդգծել կառույցի հոգևոր վեհությունը:

Կոորդինատներ՝ 40.9169° N, 45.3344° E