Բացահայտիր Տավուշը. Աղնջա գետի հիդրոգրաֆիական բնութագիրը և Աղջկաբերդի ավանդույթը
Հայաստանի հյուսիսարևելյան հատվածում՝ Տավուշի մարզում է գտնվում տարածաշրջանի կարևոր ջրային համակարգերից մեկը՝ Աղնջա գետը, որն իր երկարությամբ և ջրահավաք ավազանի ծավալով էական դերակատարություն ունի Փոքր Կովկասի լեռնային համակարգի ջրագրական ցանցում։
Գետի ակունքները գտնվում են Միափորի լեռների հյուսիսային լանջերի և Գարդման լեռնաշղթայի հատման կետում՝ ծովի մակերևույթից զգալի բարձրության վրա, Արծվաշեն և Ճամբարակ բնակավայրերի միջակայքում։
Աղնջան ունի 47 կմ երկարություն և 1178 կմ² մակերեսով ավազան, իսկ նրա ջրի միջին ծախսը կազմում է 7,3 մ³/վ, ինչը մատնանշում է գետի բավականին բարձր ջրատվությունը, հատկապես գարնանային վարարումների շրջանում, երբ տեղի է ունենում ինտենսիվ ձնհալ և մթնոլորտային տեղումների ավելացում։
Գետը հոսում է Տավուշի մարզի արևելյան հատվածով, անցնում Այգեձոր և Չինարի գյուղերի մոտով, որտեղ նրա ափամերձ շրջանները աչքի են ընկնում հարուստ կենսաբազմազանությամբ և խիտ բուսական ծածկույթով։
Գետի հունն իր վերին և միջին հոսանքներում անցնում է խորը և գեղատեսիլ կիրճերով, որոնք ձևավորվել են հազարամյակների ընթացքում ջրի էրոզիոն գործունեության հետևանքով։
Աղնջայի կարևորագույն վտակներից է Խնձորուտ գետը, որն իր հերթին սնվում է լեռնային աղբյուրներից։ Աշխարհագրական առումով գետը միջպետական նշանակություն ունի, քանի որ Հայաստանի տարածքից դուրս գալով՝ այն շարունակում է իր ընթացքը ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում, որտեղ աջ կողմից միախառնվում է Տավուշ գետին, իսկ վերջնականապես թափվում է Կուր գետը։
Գետի ջրերը պատմականորեն օգտագործվել են ինչպես ոռոգման, այնպես էլ ջրաղացների աշխատանքի համար, ինչը նպաստել է հովտում գյուղատնտեսության զարգացմանը։
Աղնջա գետի հետ կապված պատմական հիշողությունը սերտաճած է տեղական բանահյուսության և ամրոցաշինական մշակույթի հետ։ Գետի անվան ծագման վերաբերյալ ամենատարածված ավանդությունը կապված է հարևանությամբ գտնվող Աղջկաբերդ ամրոցի և դրա տիրուհու հետ։
Ըստ պատմական զրույցի՝ սելջուկ-թուրքերի արշավանքների ժամանակ թշնամին պաշարել է անառիկ ամրոցը՝ նպատակ ունենալով տիրանալ դրա գեղեցկատես տիրուհուն։
Երկարատև դիմադրությունից և պաշարումից հետո, տեսնելով ամրոցի անկման վտանգը և չցանկանալով հայտնվել թշնամու ձեռքում, տիրուհին որոշում է դիմել անձնազոհության։ Նա բարձրադիր ժայռից «Ա՜խ, ինչո՞ւ» բացականչելով նետվում է գետի ալիքների մեջ։
Այս դրամատիկ իրադարձությունից հետո ժողովուրդը գետն անվանել է Ախնջի կամ Աղնջա, իսկ բերդը ստացել է Աղջկաբերդ անունը։
Այսօր գետն ու նրա հովիտը շարունակում են մնալ Տավուշի բնության և պատմության անբաժանելի մասը՝ իրենց մեջ կրելով ինչպես բնական հարստությունը, այնպես էլ հնամենի լեգենդների շունչը։