Բացահայտիր Տավուշը․ Դեղձնուտի վանքի առեղծվածն ու շքեղությունը
Հայաստանի հյուսիսարևելյան անտառների խորքում՝ Տավուշի մարզի Աչաջուր գյուղից դեպի լեռների սիրտը տանող դժվարանցանելի արահետների վերջնակետում, վեր է խոյանում միջնադարյան հայկական մշակույթի ամենատպավորիչ, սակայն քիչ բացահայտված գանձերից մեկը՝ Դեղձնուտի վանքը:
Այս վանական համալիրը, որը կառուցվել է 13-րդ դարի կեսերին (1258 թ.), հանդիսանում է Կիրակիոս Գանձակեցու դպրոցի փայլուն ներկայացուցիչ, մեծն գիտնական ու մատենագիր Վարդան Արևելցու ստեղծագործական հանճարի արգասիքը:
Համալիրի գլխավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին կառուցված է տեղական դեղնավուն սրբատաշ քարից, որն անտառի զմրուխտե ֆոնին ստեղծում է արևային մի լուսապսակ. հենց այս գույնի շնորհիվ էլ ժողովուրդը վանքն անվանել է «Դեղձնուտ»:
Ճարտարապետական առումով Դեղձնուտը զարմացնում է իր համաչափություններով և քարի մշակման նրբությամբ: Չնայած ժամանակն ու երկրաշարժերը խլել են եկեղեցու գմբեթը, պահպանված պատերն ու կամարները դեռևս կրում են իշխանական տոհմերի հզորության կնիքը:
Համալիրը բաղկացած է գլխավոր եկեղեցուց, որին արևմուտքից կից է ընդարձակ ու շքեղ գավիթը՝ իր ինքնատիպ հորինվածքով, և մի փոքր ավելի ուշ կառուցված մատուռ-եկեղեցուց:
Այստեղի իսկական զարդը, սակայն, խաչքարերն են: Վանքի տարածքում կարելի է տեսնել 13-րդ դարի քարգործության բացառիկ նմուշներ, որոնց թվում առանձնանում է վարպետ Առաքելի կողմից կերտված մոնումենտալ խաչքարը՝ հագեցած բարդ երկրաչափական նախշերով և հոգևոր խորհրդանիշներով, որոնք թվում է, թե հյուսված են ոչ թե քարից, այլ նուրբ ժանյակից:
Դեղձնուտը միայն աղոթավայր չի եղել. այն միջնադարյան Հայաստանի կարևորագույն գիտակրթական օջախներից էր, որտեղ Վարդան Արևելցին հիմնել էր բարձրագույն տիպի դպրոց և գրչության կենտրոն:
Այստեղ գրվել ու պատկերազարդվել են ձեռագրեր, որոնք այսօր պահվում են Մատենադարանում՝ վկայելով անտառի խորքում ծաղկող մտավոր կյանքի մասին:
Վանքի շրջակայքում պահպանված հին գերեզմանատունը և բնակելի շինությունների հետքերը հուշում են, որ ժամանակին այստեղ եռուն կյանք է եղել, իսկ վանականների աղոթքը միախառնվել է հարևանությամբ հոսող գետակի կարկաչին: Այսօր վանքը գտնվում է բացարձակ լռության մեջ՝ շրջապատված հսկա հաճարենիներով ու կաղնիներով, որոնք կարծես պահապան կանգնած լինեն այս սրբավայրին:
Դեղձնուտի վանքը հասանելի է միայն նվիրյալ ճամփորդների համար, քանի որ այնտեղ տանող ճանապարհը պահանջում է կամքի ուժ և սեր դեպի վայրի բնությունը:
Աշխարհագրական կոորդինատներ `40°53'44"N 45°04'52"E
Սա մի վայր է, որտեղ քարը խոսում է պատմության լեզվով, իսկ բնությունը սրբագործում է մարդու ձեռքով ստեղծված գեղեցկությունը: