Ճանաչենք Տավուշի մարզի հայտնի մարդկանց. Նունե Սարուխանյան. Կայուն և օրգանական գյուղատնտեսության առաջամարտիկը Հայաստանում
Նունե Սարուխանյանը հայաստանյան ագրարային ոլորտի առաջատար գիտնականներից, փորձագետներից և հասարակական գործիչներից է, ում գործունեությունը վերջին տասնամյակներում առանցքային դեր է խաղացել երկրում կայուն և օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման գործում։
Նա ծնվել է 1962 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Հայաստանի Բերդ քաղաքում։
Իր մասնագիտական ուղին հաստատուն քայլերով կապելով հողի ու բնության հետ՝ նա տարիների ընթացքում դարձել է ոլորտի ամենաճանաչված հեղինակություններից մեկը։
Նրա բարձրագույն կրթական հիմքերը դրվել են Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտում, որի այգեպտղաբանջարաբուծական ֆակուլտետն ավարտել է 1986 թվականին, իսկ հաջորդ տարի՝ 1987-ին, նույն բուհում ստացել է նաև մեկամյա տնտեսագիտական կրթություն։
Գիտության հանդեպ ունեցած մեծ հետաքրքրությունը նրան տարավ ավելի խորը հետազոտությունների․ 2003 թվականին ավարտելով ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության Բանջարաբոստանային և տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնի ասպիրանտուրան և պաշտպանելով գիտական թեզը՝ նրան շնորհվել է գյուղատնտեսական գիտությունների թեկնածուի աստիճան, իսկ հետագայում նա արժանացել է նաև գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորի բարձրագույն գիտական աստիճանին։
Մասնագիտական գործունեության վաղ շրջանում՝ 1988-1998 թվականներին, Նունե Սարուխանյանն աշխատել է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Այգեստան (նախկին Բալուջա) գյուղի միջնակարգ դպրոցում որպես քիմիա-կենսաբանության ուսուցչուհի, ինչպես նաև դասավանդել է ագրոնոմիական առարկաներ Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական տեխնիկումում։
1998-2004 թվականներին նա իր փորձն ու գիտելիքները ներդրել է Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայի Ագրոգիտասփյուռ դեպարտամենտում՝ զբաղեցնելով առաջատար մասնագետի պաշտոնը։
2004 թվականին նա հիմնադրել է «Կանաչ արահետ» գյուղատնտեսության աջակցության հասարակական կազմակերպությունը և ընտրվել դրա նախագահ՝ սկիզբ դնելով մի մեծ առաքելության, որը միտված էր հայ ֆերմերներին կրթելուն և ոլորտում նորարարական մոտեցումներ տարածելուն։
Բացի այդ, նա հանդիսանում է «Աղետի կրճատման գլոբալ/համաշխարհային ցանցի» ազգային համակարգողը (GNDR NFP) և երկար տարիներ համագործակցում է «GreenLane» պլատֆորմի հետ։
Իր աշխատանքային գործունեության ընթացքում Նունե Սարուխանյանն ուսուցանել ու խորհրդատվություն է տրամադրել (այդ թվում նաև առցանց հարթակներում) հազարավոր ֆերմերների և ոլորտի մասնագետների։ Նա որպես ղեկավար, համակարգող կամ խորհրդատու հանդես է եկել ավելի քան 60 խորհրդատվական-ներդրումային ծրագրերում, որոնք ֆինանսավորվել են միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսիք են ԱՄՆ ԳՆ ՄԱԾ-ը (USDA MAP), ACBA Federation-ը, UNDP-ն, WFP-ն, Համաշխարհային բանկը (WB ARSPIU, WB EPIU), Եվրոպական միությունը (EU), OSCE-ն, ADA-ն, ACF-ը, CENN-ը, BMZ-ն, Sign of hope-ը, UMCOR-ը, World Vision-ը, People in Need-ը, DVV International-ը և այլն։
Այս ծրագրերն ուղղված են եղել օրգանական ու կայուն գյուղատնտեսության զարգացմանը, շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը և կլիմայի փոփոխության մարտահրավերների հաղթահարմանը։
Փորձի փոխանակման, ուսուցման և վերապատրաստման նպատակով նա այցելել է երեք տասնյակից ավելի երկրներ և մասնակցել բազմաթիվ միջազգային գիտաժողովների ու ֆորումների աշխարհի տարբեր քաղաքներում, այդ թվում՝ Երևանում, Վարշավայում, Տաշքենդում, Կլուժ Նապոկայում, Հռոմում, Պրահայում, Նյու Դելիում, Բուխարեստում, Վիեննայում և Վաշինգտոնում։
Նրա համաշխարհային վաստակը գնահատվել է նաև միջազգայնորեն․ 2012 թվականին Շվեյցարիայում Կանանց համաշխարհային գագաթնաժողովի հիմնադրամի (WWSF) կողմից նրան շնորհվել է հեղինակավոր մրցանակ՝ կանանց ստեղծագործ աշխատանքի համար։
Գիտնականն աչքի է ընկնում նաև բեղմնավոր հեղինակային գործունեությամբ։ Նա 19 մասնագիտական և 13 խորհրդատվական գրքերի հեղինակ է։
Նրա ուշագրավ աշխատություններից են «Կայուն գյուղատնտեսություն» բազմահատոր բառարանությունը (որի տարբեր մասերը լույս են տեսել 2022-2024 թվականներին՝ ներառելով օրգանական գյուղատնտեսությունը, բանջարաբուծությունը, բակլազգիներն ու հատապտուղները), ինչպես նաև «Գյուղատնտեսական աշխատանքների ուղեցույցը» (2012), «Օրգանական գյուղատնտեսությունը» (2012), «Կիտրոնի մշակությունը» (2015, համահեղինակությամբ), «Հատիկաընդեղեն մշակաբույսեր․ Ուղեցույցը» (2016) և մանուկների ու պատանիների համար նախատեսված «Ամեն ինչ գյուղատնտեսության մասին և ոչ միայն․ Կարդա, գունավորիր և սովորիր» (2021) ուսուցողական գիրքը։
Նունե Սարուխանյանի գիտական նվաճումների թագն ու պսակը հանդիսանում է նոր, հարմարեցված բույսերի սորտերի ստեղծումը, որոնց համար նա ստացել է պաշտոնական արտոնագրեր։
Նրա հեղինակած սորտերի թվում են սիսեռի «Լիլիթ», «Սիսիան», «Ալինա» և «Հացավան» սորտերը, ինչպես նաև լոբու բանջարային «Ստելլա» և «Տավուշի ոսկեգույն» սորտերը։ Այս սորտերի անունների ընտրության հարցում նա ներդրել է նաև անձնական ջերմություն․ օրինակ՝ «Ստելլա» սորտը կրում է իր դստեր անունը (Նունե Սարուխանյանն ունի երկու զավակ՝ Ստելլա և Շավարշ Սարուխանյանները)։
Նունե Սարուխանյանի տասնամյակների տքնաջան աշխատանքը, գիտական նորարարությունները և հասարակական ակտիվությունը շարունակում են մնալ հայկական ժամանակակից ագրարային գիտության և կանաչ տնտեսության հիմնասյուներից մեկը։