Բացահայտիր Տավուշը. Բերդավան. սահմանապահ ամրոց-գյուղն ու նրա հարուստ պատմությունը

Բերդավանը (նախկին անվանումը՝ Ղալաչա) ուշագրավ և հարուստ պատմություն ունեցող գյուղ է Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ նախկին Նոյեմբերյանի շրջանում:

Այն տեղակայված է Նոյեմբերյան քաղաքից ընդամենը 1 կմ դեպի հյուսիս՝ Կողբ գետի ափին, ծովի մակերևույթից 650 մետր բարձրության վրա:

Բնակավայրն ունի ռազմավարական աշխարհագրական դիրք, քանի որ գտնվում է Ադրբեջանի հետ պետական սահմանից մոտավորապես 1 կմ հեռավորության վրա: Իր ներկայիս «Բերդավան» անվանումը գյուղը պաշտոնապես ստացել է 1978 թվականի հունվարի 25-ին:

Տեղական բարբառով բնակիչներին անվանում են բերդավանցիներ, իսկ որպես այլընտրանքային անվանում երբեմն հանդիպում է նաև Բերդագյուղ տարբերակը:

Գյուղի պատմական անցյալն ու անվան ստուգաբանությունը սերտորեն կապված են տեղանքի ամրաշինական կառույցների հետ: Նախկին «Ղալաչա» անվան ծագման վերաբերյալ կան մի քանի վարկածներ, որոնցից ամենատարածվածի համաձայն՝ այն առաջացել է տարածքում գտնվող միջնադարյան Ղալինջաքար ամրոցի անունից. սկզբում բնակավայրը կոչվել է «Ղալինջաքարա գյուղ», որը տարիների ընթացքում հոլովվելով ու փոփոխվելով դարձել է Ղալաչա:

Պատմական տվյալների համաձայն՝ գյուղը նախկինում գտնվել է ներկայիս վայրից մոտ 1,5 կմ դեպի հարավ-արևելք ընկած Թխաձոր կոչվող վայրում: Սակայն 1898 թվականին բնակիչները տեղափոխվել և զբաղեցրել են այժմյան տարածքը: Նախկին տեղում պահպանվել են մի փոքրիկ բերդի ավերակներ, որոնց գոյությունն էլ հենց հիմք է հանդիսացել գյուղը հետագայում Բերդա կամ Բերդավան վերանվանելու համար:

Բերդավանն ունի կայուն բնակչություն, որի ճնշող մեծամասնությունը հայեր են: Ըստ 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ գյուղի մշտական բնակչությունը կազմել է 2987 մարդ, իսկ առկա բնակչությունը՝ 2851 մարդ:

Պատմական արխիվները ցույց են տալիս բնակչության դինամիկ աճը տարիների ընթացքում. օրինակ՝ 1831 թվականին այստեղ ապրում էր 1078 մարդ, 1873-ին՝ 999, 1897-ին՝ 1038, 1926-ին՝ 1384, 1939-ին՝ 1874, իսկ 1959 թվականին բնակիչների թիվը հասել էր 2427-ի:

Բնակչության ձևավորման պատմության մեջ կարևոր դեր են ունեցել միգրացիոն շարժերը. տեղացիների նախնիների մի մասը XVIII-XIX դարերում այստեղ է գաղթել Արցախից: Համայնքի հոգևոր կյանքը կապված է Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետ, իսկ պաշտոնական լեզուն հայերենն է: Բնակավայրը գտնվում է UTC+4 ժամային գոտում, իսկ հեռախոսային կոդն է +374 (266): Գյուղի ներկայիս տեղական ինքնակառավարումը ղեկավարում է գյուղապետ Սմբատ Մուղդուսյանը:

Տեղական տնտեսությունը հիմնված է գյուղատնտեսական ավանդական ճյուղերի վրա. բերդավանցիները հիմնականում զբաղվում են անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ և այգեգործությամբ: Մեղմ մերձարևադարձային կլիման նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում բարձրորակ բերքատվության համար: Կրթական ոլորտում համայնքն ապահովված է անհրաժեշտ ենթակառուցվածքով. Բերդավան գյուղն ունի մեկ գործող դպրոց, որն իրականացնում է սերունդների կրթության գործը:

Բացի այդ, գյուղը հայտնի է իր հանրահռչակ և նշանավոր մարդկանցով, ովքեր մեծ ավանդ են ունեցել տարբեր ասպարեզներում: Նրանց թվում են Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս Սամսոն Ղազարյանը, ճանաչված ակադեմիկոս Վարդան Գուլքանյանը, ինչպես նաև բազմաթիվ հմուտ բժիշկներ, դատախազներ ու վաստակաշատ մանկավարժներ:

Բերդավանի տարածքը հարուստ է պատմամշակութային արժեքավոր կառույցներով, որոնք վկայում են տարածաշրջանի հնամենի պատմության մասին: Ամենանշանավոր հուշարձանը գյուղի մոտ գտնվող միջնադարյան Ղալինջաքար ամրոցն է, որը սկզբնապես կառուցվել է 10-11-րդ դարերում և հիմնովին վերականգնվել 17-րդ դարում: Ընդհանուր առմամբ, համայնքի տարածքում պահպանվել են մ.թ.ա. II հազարամյակի Ղալինջաքար և XIII դարի Ձիթհանքի ամրոցները, XVIII-XIX դարերի Սուրբ Նշան եկեղեցին, հին մատուռն ու գերեզմանոցը:

Գյուղում մեծ հարգանքով են վերաբերվում նաև նորօրյա հերոսների հիշատակին. 2022 թվականի հունվարի 9-ին Բերդավանում հանդիսավորությամբ բացվել է 44-օրյա պատերազմի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձան:

Կոորդինատներ՝ 41°12′15″N 45°00′00″E