Բացահայտիր Տավուշը. Գլուխգործոց անտառի խորքում․ Դեղձնուտի վանքի հռչակավոր խաչքարի պատմությունն ու արձանագրությունները
Տավուշի մարզի Աճարկուտ գյուղից շուրջ 9 կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք, խիտ ու անանցանելի անտառների գրկում թաքնված է միջնադարյան հայկական ճարտարապետության թանկարժեք գոհարներից մեկը՝ Դեղձնուտի վանքը։
Այս հոյակերտ համալիրի գլխավոր եկեղեցու մուտքի մոտ ժամանակին կանգնեցված է եղել հայկական մշակույթի եզակի նմուշ հանդիսացող մի խաչքար, որը 1274 թվականին կերտել են 13-րդ դարի տաղանդավոր վարպետ-ճարտարապետներ Պավղոսն ու Քաղաքը։
Ցավոք, այսօր այս հոյակապ կոթողը պահպանվել է միայն բեկորների տեսքով՝ պատվանդանից վայր ընկնելու և մասնատվելու պատճառով, սակայն այն ներառված է Հայաստանի Հանրապետության պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցուցակում և ունի հատուկ պահպանության կարգավիճակ։
Պավղոս և Քաղաք կազմողները եղել են ոչ միայն հասարակ քարագործներ, այլև, ըստ մասնագիտական ենթադրությունների, հենց Դեղձնուտի վանքի գլխավոր վարպետ-ճարտարապետները։
Նրանց թողած մշակութային հետքը չի սահմանափակվել լոկ խաչքարեր կազմելով․ նրանք անմիջականորեն մասնակցել են վանքի կառուցմանը, ձևավորել են դրա մուտքերն ու ճարտարապետական այլ կարևոր հանգույցներ։
Այս բացառիկ խաչքարը ժամանակին միայնակ չի եղել․ վարպետները եկեղեցու մուտքի երկու կողմերում կանգնեցրել են համանման զույգ խաչքարեր, որոնք ծառայել են որպես սրբատեղիի շքեղ ու անբաժանելի զարդարանք։ Որպես արժեքավոր պատմական վավերագիր՝ կոթողի պատվիրատուն է հանդիսացել Առաքել վարդապետը, իսկ ինքը՝ խաչքարը, նվիրված է եղել վանքի կառուցմանը։
Չնայած այն հանգամանքին, որ կոթողն այսօր կոտրատված է բազմաթիվ մասերի, դրա վրա առկա ընդարձակ հիշատակարան-արձանագրությունը հնարավոր է եղել գրեթե ամբողջությամբ վերականգնել ու ընթերցել՝ շնորհիվ պահպանված բովանդակության և անձնանունների։
Ճարտարապետական ոճով այն պատկանում է ավանդական խաչքարերի տիպին, սակայն աչքի է ընկնում յուրահատուկ զսպվածությամբ․ այն շատ մեծ է, պարզ, գրեթե զուրկ ավելորդ զարդաքանդակներից, բայց միևնույն ժամանակ արված է բարձր ճաշակով ու հզոր ազդեցություն ունի դիտողի վրա։ Կոթողի կենտրոնական մասում փորված է մեծ խաչաձև տարածություն, որի մեջ տեղադրված է բուն խաչը։ Ինչպես ճակատային մասում, այնպես էլ խաչի հորիզոնական թևերի տակ թողնված է լայն ու բարձր հարթություն, որի վրա էլ փորագրված է գլխավոր արձանագրությունը։ Թևերի վերևի համանման հարթություններին տեղադրված են ավելի փոքր խաչեր և կերտող վարպետների ստորագրությունները։
Խաչաձև տարածության ներքին, թեք եզրերի շրջանակավորված հատվածում գրված է կրոնական իմաստով հարուստ տեքստ։ Բացի այդ, խաչքարի հարավային նեղ կողին նույնպես վերից վար փորագրված է մի արձանագրություն, որը, ամենայն հավանականությամբ, հիմնական տեքստի շարունակությունն է։
Ավաղ, ժամանակի հարվածներից չի պահպանվել ճակատի հարավային հատվածը, ինչպես նաև նույն կողմի միջին ու ստորին մասերի փոքր բեկորները, իսկ արձանագրության վերնամասի մի քանի տողերն այժմ կորած են՝ քարի քայքայման հետևանքով։
Խաչքարի վրայի վիմական արձանագրությունները պատմագիտական անգնահատելի սկզբնաղբյուրներ են, որոնք լույս են սփռում ոչ միայն կոթողի կանգնեցման ժամանակաշրջանի, այլև վանքի հիմնադրման, դրա հովանավորների ու պատմական կարևոր անցուդարձերի վրա։ Այս տեքստերը լրացվում են Դեղձնուտի վանքի այլ արձանագրություններով, որտեղ հիշատակվում են այնպիսի նշանավոր պատմական դեմքեր, ինչպիսիք են ամիրսպասալար Աթաբեկ Սադունը (հիշատակված 1260-1280 թվականներին) և Հաղպատի առաջնորդ տեր Հովհաննես Դ-ն, ով աթոռակալել է 1257 թվականից և ում մասին հիշատակությունները հասնում են մինչև 1280 թվականը։
Վանքի հիմնադիր Առաքել վարդապետի անունը հանդիպում է նաև 1275 և 1292 թվականների այլ արձանագրություններում։
Ուշագրավ է, որ Առաքել վարդապետի տապանաքարը գտնվում է վանքի նախագավթում, սակայն գավթի մասնակի փլուզման պատճառով թափված քարերից այն ամբողջությամբ կոտրվել է, թեև երկու տողանոց հստակ ընթեռնելի արձանագրությունը պահպանվել է, որում, սակայն, մահվան տարեթիվը նշված չէ։
Առաջին գլխավոր արձանագրությունը, որը փորագրված է խաչքարի վրա, սկսվում է աստվածահաճո և իշխանական մեծարման խոսքերով՝ հիշատակելով Հուլաղու ղանին և ամիրսպասալար աթաբեկ Սադունին։ Տեքստում Առաքել վարդապետն իրեն անվանում է «նվաստ սպասավոր բանին» և նշում, որ Տարսոնից կամ Կիլիկիայից գալով այս կողմերը՝ Հաղպատի արքեպիսկոպոս տեր Հովհաննեսի առաջնորդության տարիներին, այս դժվարին ու նեղ ժամանակներում մեծ աշխատանքով ու ջանքերով կանգնեցրել է այս սուրբ նշանը՝ իր և իր ծնողների հոգու փրկության համար։ Տեքստը եզրափակվում է Քրիստոսի չարչարանաց ու խաչելության խորհրդի փառաբանմամբ և Պավղոս ու Քաղաք վարպետների հոգիների համար ողորմության խնդրանքով։ Երկրորդ արձանագրությունը, որն ունի ավելի գործնական-եկեղեցական բնույթ, սահմանում է, որ Ուտիքի բնակիչները պետք է պատարագներ մատուցեն վանքի բոլոր եկեղեցիներում, ինչպես նաև հստակ պատժամիջոցներ ու նզովքներ է սահմանում բոլոր նրանց համար՝ լինեն մեծ թե փոքր, ովքեր կփորձեն պակասեցնել կամ վնասել եկեղեցու գույքն ու իրավունքները։ Այս բոլոր մանրամասները Պավղոսի և Քաղաքի կերտած խաչքարը դարձնում են ոչ միայն հոգևոր սրբատեղի, այլև հայոց միջնադարյան պատմության անփոխարինելի ու կենդանի հուշարձան։
Կոորդինատներ`41°0'7.132"N 45°1'44.684"E