Ճանաչենք Տավուշի հայտնի մարդկանց. Ենոք Մկրտումյան. Ճեմարանից մինչև Դիլիջանի բանտ և Ենոքավանի հավերժացում
Ենոք Ալավերդու Մկրտումյանի կյանքն ու հեղափոխական գործունեությունը սերտորեն կապված են 20-րդ դարասկզբի հայոց պատմության ամենադրամատիկ ու բախտորոշ իրադարձությունների հետ:
Ծնվելով 1896 թվականի մայիսի 26-ին (հունիսի 7-ին) Քրդևան գյուղում, նա ընդամենը 24 տարվա կյանք ունեցավ, սակայն հասցրեց դառնալ տարածաշրջանի խորհրդայնացման պատմության առանցքային և միևնույն ժամանակ հակասական դեմքերից մեկը:
Նրա անունն այսօր անմիջականորեն ասոցացվում է Տավուշի մարզի ամենահայտնի բնակավայրերից մեկի՝ Ենոքավան գյուղի հետ, որը խորհրդային տարիներին վերանվանվեց հենց ի պատիվ նրա:
Մկրտումյանի երիտասարդ տարիներն ու գաղափարական հասունացումը սկիզբ են առել Էջմիածնի Գևորգյան հոգևոր ճեմարանում ուսանելու ժամանակաշրջանում: Հենց այստեղ նա ներգրավվեց հեղափոխական շարժումների մեջ, իսկ արդեն 1917 թվականին պաշտոնապես անդամագրվեց Կոմունիստական կուսակցությանը:
1917-1919 թվականների ընթացքում նա ակտիվ գործունեություն ծավալեց նոր ձևավորվող խորհրդային կարգերի հաստատման ուղղությամբ՝ սկզբում գործելով Էրզրումի ռազմաճակատի հայ զինվորների շրջանում, այնուհետև իր աշխատանքը շարունակելով Վրաստանում:
Այս տարիներին նա նաև աշխատակցում էր Թիֆլիսի «Պայքար» և Բաքվի «Կոմունիստ» թերթերին, որոնք հանդիսանում էին խորհրդային գաղափարախոսության հիմնական տարածողները տարածաշրջանում:
Վրաստանի մենշևիկյան իշխանությունների կողմից ձերբակալվելուց և Հայաստան արտաքսվելուց հետո, Մկրտումյանը վերադարձավ հայրենի Քրդևան գյուղ և ստանձնեց տեղի բոլշևիկյան կազմակերպության ղեկավարությունը:
Նրա գործունեությունն ուղղված էր Հայաստանի Առաջին Հանրապետության օրինական իշխանությունների դեմ: 1920 թվականի ապրիլին նա ընտրվեց Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի Կովկասյան բյուրոյի Դիլիջանի գավառային կազմակերպության կոմիտեի կազմում, ինչը նրան հնարավորություն տվեց ավելի մեծ ազդեցություն ունենալ տեղական հեղափոխական շարժումների վրա:
Նույն տարվա մայիսին Մկրտումյանը ձերբակալվեց Հայաստանի կառավարության կողմից և տեղափոխվեց Դիլիջանի բանտ, սակայն նրան հաջողվեց փախուստ դիմել: Ազատության մեջ հայտնվելով՝ նա նշանակալի մասնակցություն ունեցավ Իջևանում 1920 թվականի Մայիսյան ապստամբության նախապատրաստմանը, որի վերջնական նպատակն էր տապալել Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը և երկրում հաստատել խորհրդային կարգեր:
Այս հակապետական գործունեության, Կարմիր բանակի կողմից Հայաստանի օկուպացիային կողմնակից լինելու և ապստամբություն կազմակերպելու համար Ենոք Մկրտումյանը դատապարտվեց մահապատժի և գնդակահարվեց Հայաստանի կառավարության կողմից 1920 թվականի հունիսի 4-ին Դիլիջանում:
Չնայած իր կարճատև կյանքին՝ Մկրտումյանի կերպարը մեծապես արժևորվեց հաջորդող խորհրդային տասնամյակների ընթացքում: 1935 թվականին ԽՍՀՄ իշխանությունների որոշմամբ՝ Իջևանի շրջանի Քրդևան գյուղը նրա պատվին վերանվանվեց Ենոքավան, իսկ բնակավայրում կանգնեցվեց նրա հուշարձանը, որը մինչ օրս հանդիսանում է գյուղի պատմամշակութային կոթողներից մեկը՝ հիշեցնելով տարածաշրջանի անցյալի բարդ ու հակասական էջերի մասին: