Բացահայտիր Տավուշը. Կոթի. Տավուշի սահմանապահ ամրոցը, դարավոր պատմությունն ու տաղանդների օրրանը
Հայաստանի հյուսիս-արևելյան սահմանագծին՝ Տավուշի մարզի բնապատկերների գրկում է գտնվում Կոթի գյուղը, որն իրավամբ համարվում է հայրենիքի անառիկ ու տոկուն դարպասներից մեկը։
Այս բնակավայրը տեղակայված է հայ-ադրբեջանական շփման գծի անմիջական մոտակայքում և մտնում է խոշորացված Նոյեմբերյան համայնքի կազմի մեջ։
Կոթին ունի դարավոր պատմություն․ այն հիմնադրվել է դեռևս միջնադարում՝ մինչև 1200 թվականը, իսկ վիճակագրական ու գրավոր աղբյուրներում առաջին անգամ հիշատակվում է 1831 թվականին։
Իր գոյության ընթացքում գյուղը մի քանի անգամ փոխել է անվանումը. հնում հայտնի է եղել Կոթիգեղ կամ Կոթիգետ անուններով, 1964 թվականի հունիսի 16-ին վերանվանվել է Շավարշավան՝ ի պատիվ ԽՍՀՄ կուսակցական և պետական գործիչ Շավարշ Ամիրխանյանի, իսկ արդեն անկախության շեմին՝ 1991 թվականի ապրիլի 3-ին, կրկին վերականգնել է իր պատմական «Կոթի» անունը։
Գյուղի անվանման ծագումնաբանությունն ունի չափազանց հետաքրքիր, կենցաղային ու ինքնատիպ հիմքեր, որոնք փոխանցվել են սերնդեսերունդ։ Ըստ ժողովրդական ավանդության՝ հնում Կոթիում, ինչպես և պատմական Հայաստանի շատ այլ վայրերում, տները եղել են հողածածկ կտուրներով։ Յուրաքանչյուր ավանդական տան կենտրոնում եղել է թոնիր՝ հաց թխելու և կացարանը տաքացնելու համար, իսկ առաստաղին արվել է երդիկ, որը միաժամանակ ծառայել է որպես լուսամուտ և ծխնելույզ։
Որպեսզի թոնրի ծուխը տան մեջ չմնա և արագ հեռանա, բնակիչները երդիկների վրա տեղադրել են հատուկ սնամեջ հարմարանքներ, որոնք կոչվել են «կոտ»։ Այս կոտերը ոչ միայն հիանալի կատարել են ծխնելույզի դեր, այլև եղել են շարժական ու հարմար՝ անձրևից կամ քամուց երդիկը արագ փակելու համար։
Գյուղ այցելած օտարերկրացիները, տեսնելով տների կտուրներին շարված այդ բազմաթիվ յուրօրինակ կոտերը, բնակավայրն անվանել են Կոտի կամ Կոթի գյուղ։
Կոթիի աշխարհաքաղաքական պատմությունը նույնպես լի է բեկումնային իրադարձություններով։ Ռուսական կայսրության կազմում գտնվելու տարիներին՝ 1828-1840 թվականներին, գյուղը եղել է Վրացական նահանգապետության մաս, այնուհետև ներառվել է Վրացա-Իմերեթական, իսկ ավելի ուշ՝ Թիֆլիսի նահանգի մեջ։
1868 թվականին այն վերջնականապես մտել է Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախի ուեզդի կազմ։
1918 թվականին, երբ հռչակվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը, Կոթին (որն այն ժամանակ հայտնի էր նաև Կոթիգեղ անվամբ) դարձավ հայկական պետության անբաժանելի մասը։ 1920 թվականի բախումների և տարածաշրջանային պատերազմների ընթացքում գյուղը հերոսական, բայց նաև ցավալի օրեր է ապրել. այն օկուպացվել ու հրկիզվել է, սակայն նույն թվականի օգոստոսի 10-ի պայմանագրով վերահաստատվել է Հայաստանի կազմում։ Խորհրդային տարիներին՝ վարչական վերակազմավորումների արդյունքում, բնակավայրը սկզբում ներառված է եղել Դիլիջանի, իսկ հետագայում՝ Իջևանի տարածաշրջանի կազմում, մինչև որ դարձել է Նոյեմբերյանի շրջանի առաջամարտիկներից մեկը։
Այսօր Կոթին ապրում է տնտեսական ու մշակութային ակտիվ կյանքով։ Չնայած սահմանային դժվարություններին՝ գյուղի բնակչությունը, որը վերջին մարդահամարների տվյալներով կայունորեն կազմում է շուրջ 1700-1900 մարդ, զբաղվում է ավանդական գյուղատնտեսությամբ։
Այստեղ զարգացած է անասնապահությունը, պտղաբուծությունը, հացահատիկային և կերային կուլտուրաների մշակումը, ինչպես նաև ծխախոտագործությունը, որը տարիների պատմություն ունի։
Գյուղի շրջակայքը իսկական դրախտ է պատմության սիրահարների համար։ Կոթիից 11 կմ դեպի արևելք գտնվում է հնամենի Գեղատեղ գյուղատեղին և IX-XVIII դարերի պատմամշակութային մեծ արժեք ներկայացնող Սուրբ Սարգիս վանական համալիրը։
Իսկ գյուղից ընդամենը 5 կմ արևելք վեր է խոյանում մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակին թվագրվող «Աղի աղբյուր» հզոր ամրոցը, որը վկայում է տարածաշրջանի հնագույն բնակեցման և ռազմավարական նշանակության մասին։
Կոթիի ամենամեծ հարստությունը, թերևս, նրա մարդիկ են։ Այս փոքրիկ սահմանապահ հողն աշխարհին տվել է տաղանդների մի ողջ համաստեղություն։ Այստեղ են ծնվել ու ձևավորվել ժողովրդական հերոսներ, հանրային ու ռազմական գործիչներ։
Կոթիից է սերում հայ արձակի վարպետ, պետական խոշոր գործիչ Վանո Սիրադեղյանը, անվանի գրողներ Բենիկ Սեյրանյանն ու Սամվել Ամիրխանյանը, ճանաչված գիտնական Լևոն Հախվերդյանը, երաժիշտ Ռուբեն Հախվերդյանը (արմատներով), ինչպես նաև սպորտի երկրպագուներին քաջ հայտնի ֆուտբոլիստ Խորեն Բայրամյանը։
Կոթին պարզապես բնակավայր չէ․ այն պատմության, մշակույթի, տաղանդի և հայրենասիրության հզոր միաձուլում է, որը կանգուն է մնում ցանկացած արհավիրքի դիմաց։
Կոորդինատներ`
41°08'08"N 45°07'30"E