Բացահայտիր Տավուշը. Կածարաթ ամրոցի պատմությունն ու ճարտարապետական գաղտնիքները
Կածարաթ ամրոցը, որը միջնադարյան հայկական բերդաշինության տիպիկ և չափազանց հետաքրքիր օրինակ է, տարածվում է Տավուշի մարզի համանուն գյուղի հարավային եզրին խոյացող դժվարամատչելի լեռան կատարին։
Այս ամրոց-դղյակը պատմական թատերաբեմ է դուրս եկել 1190-1284 թվականներին, երբ տարածաշրջանում իշխում էր Վահրամյանների տոհմը, մասնավորապես՝ Գագի իշխանությունը, որի ռազմավարական և պաշտպանական հենակետերի շղթայում Կածարաթն ունեցել է իր ուրույն, ծանրակշիռ դերը։
Բերդի ակտիվ կյանքն ընդհատվել է 14-րդ դարում, երբ օտարեկրյա արշավանքների կամ ներքին կռիվների հետևանքով այն հիմնահատակ ավերվել է, և այսօր մեզ են հասել միայն դրա երբեմնի հզորության մասին պատմող պատառիկները։
Ամրոցի տեղանքի ընտրությունն ու դրա բնական ամրությունն իսկական ինժեներական հաշվարկի արդյունք են։ 1895 թվականին հրատարակված իր հանրահայտ «Արցախ» աշխատության մեջ հուշարձանն այցելած և մանրամասն նկարագրած Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցը նշում է, որ սարի բերդապարձ գագաթը միատարր, ապառաժոտ քար է։ Այս հսկայական ժայռազանգվածի հարավային և արևմտյան կողմերը բացարձակ վիմահերձ են ու անմատչելի, իսկ արևելյան և հարավային լանջերն աչքի են ընկնում խիստ զառիվեր ու դժվարանցանելի թեքություններով։
Հենց այս բնական անառիկությունը լրացնելու համար միապաղաղ քարաժայռի ամբողջ գագաթի շուրջը կառուցվել է քարուկիր (կրաշաղախով և տեղական քարերով) ամուր պարսպապատ, որն իր ներսում ձևավորել է փոքրիկ, բայց խիստ պաշտպանված դղյակը։
Ճարտարապետական չափումների համաձայն՝ դղյակի հիմնական կառույցն ունի ուղղանկյունաձև հատակագիծ՝ 50 մետր երկարությամբ և 20 մետր լայնությամբ։ Ամրոցի ներքին տարածքի կազմակերպման մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում ջրամատակարարման համակարգը, առանց որի անհնար կլիներ դիմակայել երկարատև պաշարումներին։ Դղյակի արևելյան մասում, անմիջապես պարսպի ներսի կողմում, գտնվում է մեծ, վիմափոր (ժայռի մեջ փորված) ջրավազան։
Ուշագրավ է այն, որ ջուրն այստեղ է հասցվել բավականին հեռվից՝ բարձրադիր լեռներում գտնվող «Ճգնավորի աղբյուրից»։ Ջրի տեղափոխման համար միջնադարյան վարպետները կառուցել են հատուկ ջրատար խողովակաշար՝ պատրաստված թրծված կավից (խեցեղեն խողովակներով)։ Այս խողովակները ձգվել են լեռներից մինչև դղյակի ստորոտը, որտեղից արդեն լայն ու հուսալի կապով միացվել են ժայռափոր ավազանին։
Բարխուդարյանցը վկայում է, որ տեղացիները հաճախ են հողային աշխատանքների կամ գերեզման փորելու ժամանակ պատահաբար գտել ու դուրս բերել այդ հին կավե խողովակների կտորները, քանի որ ջրագծի ճանապարհին են գտնվում պատմական Սուրբ Գևորգ մատուռն ու հին հանգստարանը (գերեզմանոցը)։
Բացի վերգետնյա պաշտպանական և տնտեսական կառույցներից, Կածարաթն ունի նաև ստորգետնյա գաղտնի աշխարհ։ Դղյակի հիմքերի տակ գտնվում է մի ընդարձակ, վիմափոր քարայր, որը հավանաբար ծառայել է որպես թաքստոց, զինանոց կամ գաղտնի անցուղի։ Այս ստորգետնյա համալիրն ունի միայն մեկ արտաքին մուտք, որը բացվում է հյուսիսարևելյան կողմից։ Քարայր մտնող այցելուները նախ հայտնվում են մի փոքր նախասրահ հիշեցնող քարանձավում, որի ներսից բացվող մեկ այլ՝ երկրորդ մուտքը տանում է դեպի հիմնական մեծ վիմափոր սրահը։ Դեռևս 19-րդ դարի վերջին Մակար եպիսկոպոսը նշում էր, որ թե՛ առաջին և թե՛ երկրորդ մուտքերը տարիների ընթացքում լցվել են հողով ու քարակոյտերով, ինչի պատճառով ստորգետնյա այս կառույց ներս խորանալը եղել է չափազանց դժվարին ու վտանգավոր։
Այսօր Կածարաթ ամրոցը, նույնիսկ կիսավեր ու հողածածկ վիճակում, հանդիսանում է Տավուշի ռազմական պատմության և հայկական ամրոցաշինական արվեստի արժեքավոր հուշարձան։
Կոորդինատներ՝ 40.9672, 45.3958