Բացահայտիր Տավուշը. Բրոնզեդարյան գաղտնիքներով պարուրված սահմանամերձ Այրում. պատմությունը, տնտեսությունն ու հնագիտական բացառիկ արժեքները
Հայաստանի հյուսիսարևելյան դարպաս հանդիսացող Տավուշի մարզում՝ մարզկենտրոն Իջևանից շուրջ 60 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, Դեբեդ գետի գեղատեսիլ ափին է գտնվում Այրում քաղաքը։
Այս բնակավայրն ունի աշխարհագրական ռազմավարական նշանակություն և հարուստ կենսագրություն, որն արտացոլվում է ինչպես նրա ժողովրդագրական տեղաշարժերի, այնպես էլ հնագիտական պատմամշակութային շերտերի մեջ։
Այրումի ներկայիս բնակչության արմատները բավականին հետաքրքիր պատմական աշխարհագրություն ունեն․ տեղացիների նախնիների մի մասը տարբեր ժամանակաշրջաններում այստեղ է տեղափոխվել Երևանի շրջակայքից, Արճիսից, ինչպես նաև Ռուսաստանից՝ ձևավորելով ինքնատիպ ու համախմբված մի համայնք։
Դիտարկելով բնակավայրի ժողովրդագրական պատմությունը՝ կարելի է տեսնել զարգացման տպավորիչ դինամիկա։ Եթե 1926 թվականին Այրումն ուներ ընդամենը 46 բնակիչ, իսկ 1939 թվականին՝ 100, ապա հաջորդ տասնամյակներում արդյունաբերական ուենթակառուցվածքային զարգացմանը զուգընթաց արձանագրվեց բնակչության կտրուկ աճ։ 1959 թվականին այստեղ արդեն ապրում էր 282 մարդ, իսկ 1979 թվականին բնակչության թիվը հասավ 2252-ի։ Ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է 1991 թվականին՝ հասնելով 2700-ի, որից հետո, պայմանավորված հետխորհրդային շրջանի ընդհանուր միտումներով, տեղի ունեցան որոշակի տատանումներ․ 2001 թվականին՝ 2351, 2008 թվականին՝ 2381, 2011 թվականին՝ 2126, իսկ արդեն 2017 թվականի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմում էր շուրջ 2400 մարդ։
Այրումի տնտեսական կյանքի և զարգացման հիմնական շարժիչ ուժերը տասնամյակներ շարունակ եղել և մնում են երկու հիմնական հենասյուներ։
Բնակչության մեծ մասն իր աշխատանքային գործունեությունը ծավալում է տեղի պահածոների գործարանում, որը մշակում է տարածաշրջանի բարիքները, ինչպես նաև Այրումի երկաթուղային կայարանում, որը հանդիսանում է Հայաստանը արտաքին աշխարհին կապող կարևորագույն տրանսպորտային հանգույցներից մեկը։
Սակայն Այրումն ունի նաև մեկ այլ՝ խորքային պատմական դեմք, որն այն դարձնում է հնագիտական աշխարհի իսկական գոհար։ 1962 թվականին Այրումի երկաթուղային կայարանից մոտ 3 կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք գտնվող հնագույն ամրոցի ավերակներում կատարված պեղումների ժամանակ հայտնաբերվեցին բրոնզեդարյան մշակույթի բացառիկ մնացորդներ։
Ամրոցի տարածքից պեղվեցին բրոնզե 49 արձանիկներ, որոնք պատկերում են մարդկանց, բորենու, եզան և ձիու։ Այս գտածոները թվագրվում են քրիստոսից առաջ 10-7-րդ դարերով։
Արձանիկները ձուլված են արտակարգ մեծ վարպետությամբ ու արհեստավարժությամբ․ թե՛ մարդկային կերպարները, թե՛ կենդանիները պատկերված են շարժման մեջ, ինչն անմիջականորեն և մեծ արտահայտչականությամբ փոխանցում է այդ հնագույն ժամանակաշրջանի մարդու կենցաղը, հավատալիքներն ու բարքերը։
Բացի այս արձանիկներից, ամրոցի շրջակայքում հայտնաբերվել են նաև հին դամբարաններ և արժեքավոր խեցեղեն, ինչը վկայում է այն մասին, որ Դեբեդի հովտի այս հատվածը դեռևս հազարամյակներ առաջ եղել է զարգացած մշակույթ և կազմակերպված կյանք ունեցող հզոր կենտրոն։
Աշխարհագրական կոորդինատներ`
41°11′55″ հս․ լ․ 44°53′40″ արլ․ ավ․