Բացահայտիր Տավուշը. Կիրանց վանքի պատմաճարտարապետական ժառանգությունը
Կիրանց վանքը հայկական միջնադարյան ճարտարապետության եզակի և ինքնատիպ նմուշներից է, որը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության Տավուշի մարզում, Կիրանց գյուղից մոտ 12 կմ դեպի արևմուտք՝ Կիրանց-ջուր վտակի ձախափնյա անտառապատ հարթավայրում։
13-րդ դարում կառուցված այս վանական համալիրն առանձնանում է նախևառաջ իր շինարարական տեխնիկայով. ի տարբերություն հայկական ավանդական քարակերտ տաճարների, Կիրանց վանքի կառույցների զգալի մասը, հատկապես գմբեթավոր եկեղեցիները, կառուցված են թրծված աղյուսով, ինչը համալիրին հաղորդում է յուրօրինակ գունային երանգ և ճարտարապետական տեսք։
Վանական համալիրը բաղկացած է երեք եկեղեցիներից, սրահ-գավիթներից, սեղանատնից, ինչպես նաև բնակելի և տնտեսական շինություններից, որոնք բոլորը շրջափակված են եղել կամարակապ մեծ դարպաս ունեցող պարսպով։
Համալիրի գլխավոր եկեղեցին ունի քառանկյուն հատակագիծ և պսակված է սլացիկ ութանիստ թմբուկով ու կոնաձև վեղարով։ Ճարտարապետական կարևորագույն առանձնահատկություններից է ներքին հարդարանքը. եկեղեցու պատերը ներսից ծեփված են կրաշաղախով և զարդարված բարձրարժեք որմնանկարներով, որոնցում առկա են հունարեն և վրացերեն մակագրություններ։ Սա վկայում է այն մասին, որ վանքը պատկանել է քաղկեդոնություն ընդունած հայերին, ինչը բնորոշ էր տվյալ ժամանակաշրջանի Զաքարյանների տիրապետության տակ գտնվող հյուսիսային Հայաստանի մի շարք հոգևոր կենտրոնների համար։
Համալիրի հարևանությամբ պատմականորեն գոյություն է ունեցել Մեծ Կունեն կոչվող խոշոր բնակավայրը, ինչը մատնանշում է տարածաշրջանի երբեմնի աշխույժ մշակութային և տնտեսական կյանքը։
Կիրանց վանքի սեղանատունը նույնպես ուշագրավ է իր չափերով և կառուցվածքով. այն կառուցված է անմշակ քարերով և աղյուսով, իսկ ներսի կամարաշարերը ստեղծում են ընդարձակ ու տպավորիչ սրահ։
Այսօր Կիրանց վանքը համարվում է միջնադարյան Հայաստանի ամենաարժեքավոր հուշարձաններից մեկը, որտեղ ներդաշնակորեն միախառնված են աղյուսաշեն կոնստրուկցիաների ճկունությունն ու հայկական ավանդական զարդաքանդակային արվեստը՝ դառնալով կամուրջ տարբեր քրիստոնեական մշակույթների միջև։
Այս պատմական համալիրի հստակ աշխարհագրական կոորդինատներն են 41°00′43″N 44°59′25″E։