Ճանաչենք Տավուշի մարզի անվանի մարդկանց. Տավուշի ծնունդն ու հայ բեմի լեգենդը. Ժիրայր Անանյանի թատերական աշխարհը

Հայ թատերգության պատմության մեջ իրենց անջնջելի հետքն են թողել այնպիսի գրողներ, որոնց ստեղծագործությունները տասնամյակներ շարունակ չեն հեռանում բեմից։

Այդպիսի մեծություններից է դրամատուրգ Ժիրայր Հրայրի Անանյանը (Տեր-Անանյան), ով իր կյանքն ու տաղանդը նվիրաբերեց հայ թատրոնին։

Տավուշի մարզը մեծ հպարտությամբ է հիշում իր տաղանդաշատ զավակին, ով ծնվել է 1934 թվականի հուլիսի 14-ին Շամշադինի շրջանի Բերդ ավանում (այժմ՝ քաղաք)։ Նա իր մեջ կրում էր հայրենի տավուշյան եզերքի կենսախինդ ու տոկուն ոգին, որն հետագայում վերածվելու էր թատերական վառ կերպարների ու դիպուկ երկխոսությունների։

Նրա կրթական ու մասնագիտական ուղին հաստատուն հիմքեր ունեցավ Երևանում։ 1952 թվականին ավարտելով Միքայել Նալբանդյանի անվան միջնակարգ դպրոցը՝ ուսումը շարունակեց Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետում՝ այն ավարտելով 1958 թվականին։ Հենց ուսանողական տարիներին՝ 1956-ին, ինստիտուտի բեմում դրվեց նրա առաջին՝ «Դիպլոմի համար» պիեսը։ Բարձրագույն կրթություն ստանալուց հետո, 1959-1980 թվականներին, Անանյանն աշխատեց ՀԽՍՀ հեռուստատեսության և ռադիոհաղորդումների պետական կոմիտեում որպես խմբագիր, ավագ խմբագիր, ապա՝ գրականության և արվեստի բաժնի վարիչ։ Այս տարիներին նա նաև ակտիվորեն ներգրավված էր հասարակական-քաղաքական կյանքում՝ 1957 թվականից լինելով ԽՄԿԿ անդամ, իսկ 1980 թվականին պաշտոնապես անդամագրվեց ԽՍՀՄ գրողների միությանը։

Ժիրայր Անանյանի ստեղծագործական կենսագրության գլխավոր ձեռքբերումն ու այցեքարտը դարձավ «Տաքսի, տաքսի» (կամ «Սերը ճամպրուկի մեջ») անմահ կատակերգությունը։ 1973 թվականին այն առաջին անգամ բեմադրվեց Արտաշատի թատրոնում, որից հետո սկսվեց դրա հաղթարշավը Ստեփանակերտի, Թբիլիսիի, Երևանի Հակոբ Պարոնյանի անվան և Ղափանի թատրոններում։ Այս ստեղծագործության հաջողությունն այնքան ակնառու էր, որ այն տեղ գտավ հեղինակավոր «Տեատր» հանդեսի 1973 թվականի ցանկում՝ որպես Խորհրդային Միության թատրոններում մեկ խաղաշրջանի ընթացքում ավելի քան 100 անգամ ներկայացված բացառիկ պիեսներից մեկը։ Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի խաղացանկում Անանյանի կատակերգությունները 1978 թվականից սկսած տեղ զբաղեցրին անընդմեջ։

Հեղինակի մյուս հանրահայտ գործերից էր «Իմ տունը քո տունը չէ» պիեսը, որը հաջողությամբ բեմադրվեց Լենինականի, Արտաշատի և 1983 թվականին՝ Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոններում։ Ժիրայր Անանյանի թատերական կշիռն այնքան մեծ էր, որ 1989-1990 թվականների խաղացանկում Սունդուկյան թատրոնը միաժամանակ ներկայացնում էր նրա երեք տարբեր պիեսները՝ «Իմ տունը քո տունը չէ», «Իրարանցում» և «Կարուսել»։ Անանյանի դրամատուրգիան արագորեն դուրս եկավ Հայաստանի սահմաններից՝ արժանանալով սփյուռքահայության բարձր գնահատականին. նրա ներկայացումները մեծ հաջողությամբ բեմադրվեցին և ցուցադրվեցին ԱՄՆ-ում և Իրանում։ Այս գործերի կենսունակության մասին են վկայում հոբելյանական հսկայական թվերը. 1990-ականներին հանդիսավորությամբ նշվեցին «Իմ տունը քո տունը չէ» պիեսի 500-րդ, իսկ «Տաքսի, տաքսի»-ի 500-րդ և 600-րդ հոբելյանական ներկայացումները։

Բացի բեմական հաջողություններից, Ժիրայր Անանյանը թողել է հարուստ գրական ու մատենագիտական ժառանգություն։ Նրա գրչին են պատկանում բազմաթիվ հրատարակված գրքեր ու ժողովածուներ, այդ թվում՝ «Կտակ» (1976), «Տաքսի, տաքսի» (1987), «Թատերական էսքիզներ» (1990), «Լույս քսանյոթի գիշերը» (2002) և հետմահու լույս տեսած «Պիեսներ» (2008) ծավալուն ընտրանին։ Բացի սեփական դրամատիկական երկերից, նա հանդես է եկել որպես թատերագիր ու կենսագիր՝ արժեքավոր մենագրություններ նվիրելով հայ թատրոնի երախտավորներ Գևորգ Հարությունյանին, Սվետլանա Գրիգորյանին և Ստեփան Հարությունյանին։

Տաղանդաշատ դրամատուրգը կյանքից հեռացավ 2004 թվականի ապրիլի 24-ին Երևանում՝ 69 տարեկան հասակում։ Նրա հիշատակը հավերժացնելու և հայ մշակույթում ու իր հայրենի Տավուշ աշխարհի պատմության մեջ ունեցած մեծ վաստակը մեծարելու համար Երևանում փակցվել է Ժիրայր Անանյանի հուշատախտակը։

Նրա թողած հարուստ ժառանգությունը շարունակում է ապրել հայկական թատրոնի բեմերում ու հայրենակիցների հիշողության մեջ։