Ճանաչենք Տավուշի մարզի անվանի մարդկանց. Հայ գրականագիտական մտքի երախտավորը. Հրանտ Թամրազյանի կյանքն ու գիտական ժառանգությունը

Հայ հարուստ մշակույթի, գրականության և պատմության անդաստանում իրենց ուրույն ու անջնջելի հետքն են թողել այնպիսի գիտնականներ, որոնց վաստակը տարիների ընթացքում ոչ միայն չի կորցնում իր արժեքը, այլև դառնում է ուղենիշ հաջորդ սերունդների համար:

Այդպիսի մեծություններից է հայ նշանավոր գրականագետ, քննադատ և մանկավարժ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Հրանտ Սմբատի Թամրազյանը:

Նրա գիտական գործունեությունը, որը տասնամյակներ շարունակ կապված է եղել մայր համալսարանի և հայ գրականագիտության զարգացման հետ, հիմնարար դեր է խաղացել մեր ազգային արժեքների վերագնահատման և գրական ժառանգության պահպանման գործում:

Հրանտ Թամրազյանը ծնվել է 1926 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Տավուշի մարզի (նախկին Ղազախի գավառի) Աչաջուր գյուղում: Նրա կրթական և գիտական ուղին սկիզբ է առել Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, որտեղ սովորել է 1943-1948 թվականներին:

Ուսումնառությունն ավարտելուց հետո նա շարունակել է ուսումը ԵՊՀ ասպիրանտուրայում, որն ավարտել է 1951 թվականին: Դրանից հետո երիտասարդ գիտնականն անցել է ակտիվ աշխատանքային գործունեության՝ 1952-1955 թվականներին ստանձնելով Հայաստանի պետական հրատարակչության (Հայպետհրատ) ավագ խմբագրի պաշտոնը: Այս տարիներն օգնեցին նրան ավելի մոտիկից առնչվել գրական ընթացքին և կատարել իր առաջին լուրջ գիտական քայլերը:

Թամրազյանի գիտական առաջընթացն աչքի է ընկել բացառիկ հետևողականությամբ: 1954 թվականին նա պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն՝ «Շիրվանզադեի դրամատուրգիան» թեմայով, իսկ արդեն 1963 թվականին՝ «Շիրվանզադե. կյանքը և գործը» թեմայով ստացել է բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան: Մեկ տարի անց՝ 1964 թվականին, նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում:

Հրանտ Թամրազյանի գիտական վաստակը և հեղինակությունը բարձր են գնահատվել պետության ու գիտական հանրության կողմից. 1986 թվականին նա ընտրվել է ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ, իսկ անկախության տարիներին՝ 1996 թվականին, դարձել է ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամ՝ ակադեմիկոս:

Հրանտ Թամրազյանի կյանքի զգալի մասը կապված է եղել Երևանի պետական համալսարանի հետ, որտեղ նա ոչ միայն դասավանդել է, այլև ղեկավարել կարևորագույն ամբիոններ: 1968-1980 թվականներին նա եղել է խորհրդահայ գրականության ամբիոնի վարիչ, իսկ 1980 թվականից մինչև իր կյանքի վերջը՝ 2001 թվականը, ղեկավարել է հայ գրականության ամբիոնը: Այս տարիների ընթացքում նա կրթել է բանասերների, գրականագետների և ուսուցիչների մի քանի սերունդ՝ նրանց փոխանցելով գրականության հանդեպ ունեցած իր անսահման սերն ու գիտական բարձր պատասխանատվությունը:

Ակադեմիկոս Թամրազյանը հեղինակ է ավելի քան 300 գիտական հոդվածների և ուսումնասիրությունների, ինչպես նաև 40-ից ավելի մենագրությունների, ուսումնական ձեռնարկների, դպրոցական և բուհական դասագրքերի: Նրա գիտական հետաքրքրությունների շրջանակը չափազանց լայն էր, սակայն նրա թողած ժառանգության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի հայ քննադատության պատմության, դասական գրողների և հատկապես Ալեքսանդր Շիրվանզադեի ստեղծագործության համակողմանի հետազոտությունը: Նրա «Խմբապետ Շավարշը պատմական դարաշրջանի լույսի տակ» (1962) ուսումնասիրությունը նոր հուն բացեց հայ գրականագիտական մտածողության մեջ՝ ցույց տալով գրական երկերի պատմականության և գեղարվեստականության խորը կապը:

Հրանտ Թամրազյանը նաև համարձակ ու սկզբունքային գիտնական էր, ով անգնահատելի դերակատարություն ունեցավ խորհրդային տարիներին անարդարացիորեն մոռացության մատնված կամ արգելված գրողների իրավունքների վերականգնման գործում: Նա մեծ ջանքեր ներդրեց արևմտահայ քնարերգուների, Մեծ եղեռնին զոհ գնացած հայ բանաստեղծների, ինչպես նաև 1930-ական թվականներին բռնադատված տաղանդավոր հեղինակների ստեղծագործության արժևորման և ընթերցողին վերադարձնելու ուղղությամբ: Հենց նրա նախաձեռնությամբ ու ջանքերով համալսարանում կազմակերպվեցին «Չարենցյան ընթերցումներ» գիտական նստաշրջանները, որոնց նյութերը հրատարակվեցին յոթ առանձին հատորներով՝ մեծապես նպաստելով չարենցագիտության զարգացմանը:

Գիտնականի բազմամյա գործունեությունն ուղեկցվել է բազմաթիվ պարգևներով և կոչումներով: 1970 թվականին նրան շնորհվել է ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործչի կոչում: 1974 թվականին նա արժանացել է ՀԽՍՀ պետական մրցանակի՝ հայկական միջնակարգ դպրոցի 9-րդ դասարանի «Հայ գրականություն» դասագրքի համար, որով կրթվել են հարյուր հազարավոր հայ աշակերտներ: 1986 թվականին նրան շնորհվել է Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան և Հայաստանի գրողների միության Միքայել Նալբանդյանի անվան մրցանակ: Նա 1953 թվականից հանդիսանում էր ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ:

Նրա գրչին են պատկանում այնպիսի արժեքավոր երկեր, ինչպիսիք են «Հայ քննադատություն» բազմահատորյակը, «Գրական դիմանկարներ», «Սովետահայ գրականության պատմություն», «Բանաստեղծության հազարամյա խորհուրդը», ինչպես նաև Նահապետ Քուչակին, Հովհաննես Թումանյանին, Սիամանթոյին և այլ մեծերին նվիրված ծավալուն մենագրությունները: Այս աշխատությունները մինչ օրս էլ հանդիսանում են հայ բանասիրության հիմնաքարերը:

Մեծանուն գիտնականը կյանքից հեռացավ 2001 թվականի փետրվարի 9-ին Երևանում և հուղարկավորվեց Թոխմախի կենտրոնական գերեզմանատանը: Նրա հիշատակը վառ պահելու համար 2006 թվականին նրա հայրենի Աչաջուր գյուղի միջնակարգ դպրոցը կոչվեց Հրանտ Թամրազյանի անունով, իսկ Երևանում փակցվել է նրան նվիրված հուշատախտակ:

Նրա գիտական ավանդը շարունակում է ապրել իր թողած հարուստ ժառանգության, դասագրքերի և այն սերունդների մեջ, ովքեր հայ գրականությունը ճանաչել ու սիրել են հենց ակադեմիկոս Թամրազյանի գրքերի միջոցով: