Բացահայտիր Տավուշը. Արծվաբերդ․ Տավուշի սահմանապահ ամրոցն ու պատմության անընդհատվող էջերը
Հայաստանի հյուսիսարևելյան դարպասը հանդիսացող Տավուշի մարզը հարուստ է այնպիսի բնակավայրերով, որոնք ոչ միայն աչքի են ընկնում իրենց հիասքանչ բնությամբ, այլև ունեն դարավոր պատմություն և ռազմավարական բացառիկ նշանակություն։
Այդպիսի յուրահատուկ ու տպավորիչ բնակավայրերից է Արծվաբերդ գյուղը, որը տարածվում է Խնձորուտ գետի վերին հոսանքի ձախափնյա շրջանում՝ Բերդ քաղաքից ընդամենը 11 կիլոմետր հարավ-արևելք։
Ծովի մակերևույթից ավելի քան 1100 մետր բարձրության վրա գտնվող այս գյուղն իր աշխարհագրական դիրքով և պատմական անցյալով հանդիսանում է տարածաշրջանի կարևորագույն հանգույցներից մեկը։
Գյուղի պատմությունն ունի խորը արմատներ, սակայն նրա վերաբնակեցման և արդի փուլի զարգացման պատմությունը սերտորեն կապված է 18-րդ դարի վերջի պատմական իրադարձությունների հետ։
1770-ական թվականներին Արցախի Ջրաբերդի մելիքությունից՝ մասնավորապես Թարթառ գետի ափին գտնվող հին Մաղավուզ գյուղից, զգալի թվով հայ ընտանիքներ տեղափոխվեցին և հաստատվեցին այս տարածքում։
Այս գաղթը պայմանավորված էր ժամանակի քաղաքական ու ռազմական անկայուն իրավիճակով, և նոր բնակիչներն իրենց հետ բերեցին ոչ միայն իրենց կենցաղն ու ավանդույթները, այլև հայրենի բնակավայրի հիշատակը։
Երկար տասնամյակներ գյուղը կրել է հենց այդ անվանումը՝ կոչվելով Մաղավուզ, որը տեղական բարբառով վերափոխվել և հնչել է որպես Մահմուզլու կամ Մամուզլու։
Միայն 1978 թվականի հունվարի 25-ին բնակավայրը պաշտոնապես վերանվանվեց Արծվաբերդ՝ խորհրդանշելով տարածաշրջանի արծվաբնույթ ոգին և ամրոցանման դիրքը։
Արծվաբերդի ժողովրդագրական պատկերը տարիների ընթացքում կայուն աճ ու զարգացում է ապրել։ Եթե 1831 թվականին գյուղն ուներ ընդամենը 401 բնակիչ, ապա հետագա տասնամյակներում այդ թիվը շարունակաբար աճել է։ 20-րդ դարի սկզբին՝ 1922 թվականին, բնակչության թիվը հասել էր 1925-ի, իսկ խորհրդային տարիների վերջին՝ 1989 թվականին, այստեղ արդեն բնակվում էր 3514 մարդ։
Չնայած հետխորհրդային շրջանի տնտեսական դժվարություններին և սահմանամերձ գոտու մարտահրավերներին, Արծվաբերդը պահպանել է իր կենսունակությունը. 2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով գյուղն ուներ 3320 բնակիչ, իսկ 2011 թվականին՝ 2862 բնակիչ, որոնք հիմնականում զբաղվում են հողագործությամբ, անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ և մեղվաբուծությամբ։
Գյուղի տարածքը հարուստ է պատմամշակութային կոթողներով, որոնք վկայում են, որ այս վայրերում կյանքը եռացել է դեռևս վաղնջական ժամանակներից։
Արծվաբերդի շրջակայքում պահպանվել են հին գերեզմանոցներ, որոնք թվագրվում են մեր թվարկությունից առաջ 2-րդից 1-ին հազարամյակներով, ինչպես նաև միջնադարյան բազմաթիվ խաչքարեր ու տապանաքարեր։
Գյուղի տարածքում է գտնվում նաև 19-րդ դարի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին, որն իրենից ներկայացնում է ուշագրավ ճարտարապետական կառույց։
Բացի այդ, շրջակա անտառներում և բլուրների վրա թաքնված են հին գյուղատեղիներ, որոնք հետազոտողների և զբոսաշրջիկների համար բացահայտումների մեծ դաշտ են ապահովում։
Արծվաբերդն այսօր ոչ միայն պատմական հարուստ ժառանգություն ունեցող բնակավայր է, այլև Տավուշի աշխարհի այն կարևոր հենակետերից մեկը, որտեղ ապրող մարդիկ իրենց ամենօրյա աշխատանքով և տոկունությամբ շարունակում են շենացնել սահմանագիծը՝ պահպանելով հայրենի հողի անվտանգությունն ու դարավոր ավանդույթները։