Բացահայտիր Տավուշը. Շխմուրադի վանքի գանձերը. Գուլմիլիքի Սարգսի խաչքարի պատմությունն ու արձանագրությունները
Հայկական միջնադարյան հոգևոր ճարտարապետության և քանդակագործական արվեստի ինքնատիպ կոթողների շարքում իրենց ուրույն տեղն ունեն Տավուշի մարզի հարուստ անտառների գրկում թաքնված հուշարձանները։
Դրանց թվում առանձնահատուկ պատմական և գեղարվեստական արժեք է ներկայացնում Շխմուրադի վանական համալիրը, որը գտնվում է Վարագաջուր (Հախում) գետի ձախ ափին, չնաշխարհիկ ու գեղատեսիլ մի հովտում՝ Ծաղկավան գյուղից մոտ 6-7 կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք։
Այս հնամենի վանական համալիրի պատմական շերտերն ու հարուստ մշակութային ժառանգությունն արտացոլված են այնտեղ պահպանված բազմաթիվ կոթողներում, որոնց թվում իր պատկերագրությամբ և վիմական հարստությամբ փայլում է հայտնի Գուլմիլիքի Սարգսի խաչքարը։
Այս բացառիկ հուշարձանն արդարացիորեն ներառված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում՝ կրելով 10.38/16.4.10 պետական ցուցիչը, ինչը ևս մեկ անգամ փաստում է դրա համազգային նշանակությունն ու պահպանման կարևորությունը։
Խաչքարի նախնական տեղադրությունն ու հորինվածքային կապը վանքի ճարտարապետական միջավայրի հետ վկայում են միջնադարյան վարպետների բարձրագույն ճաշակի մասին։ Այն կանգնեցված է եղել վանական համալիրի փոքր գավթի ներսում՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հարավային դռան անմիջական մոտակայքում։ Այս դիրքը պատահական չէր ընտրված. այն ոչ միայն հավատացյալների և ուխտավորների համար առավել տեսանելի վայր էր, այլև հոգևոր առումով կապվում էր եկեղեցու սրբազան մուտքի հետ։ Այսօր էլ, չնայած դարերի հոլովույթին և կրած զրկանքներին, խաչքարը շարունակում է մնալ իր պատմական հայրենիքում՝ Շխմուրադի վանքի տարածքում, և հանդիսանում է կանգուն հուշարձան, որն իր մեջ ամփոփում է 17-րդ դարի սկզբի հայկական ճարտարապետական ոճն ու ավանդույթները։
Այս կոթողի ստեղծման ստույգ տարեթիվը հայտնի է շնորհիվ դրա վրա փորագրված վիմական տվյալների. այն կերտվել է 1619 թվականին՝ մի ժամանակաշրջանում, երբ հայկական մշակութային կյանքը տարբեր շրջաններում վերելք ու վերածնունդ էր ապրում։ Որպես հիմնական նյութ վարպետն օգտագործել է տեղական դեղնավուն ավազաքարը, որն իր նուրբ երանգավորման շնորհիվ հուշարձանին հաղորդում է ջերմություն և ընդգծում քանդակների յուրաքանչյուր մանրուք։ Թեև խաչքարագործ վարպետի և պատվիրատուի անունները պատմության քամիներին չեն դիմացել և մնացել են անհայտ, հուշարձանի վրայի արձանագրությունը հստակ հայտնում է, որ այս հրաշալի ստեղծագործությունը նվիրված է Գուլմիլիքի Սարգսի հիշատակին՝ դառնալով նրա հոգու փրկության և հավերժության գրավականը։
Գուլմիլիքի Սարգսի խաչքարն աչքի է ընկնում իր յուրօրինակ զարդաքանդակային համակարգով, որտեղ միահյուսվում են հոգևոր խորհրդանիշներն ու աշխարհիկ կյանքի պատկերները՝ ստեղծելով ժամանակաշրջանի մարդու աշխարհընկալման ամբողջական պատկերը։
Հուշարձանի զարդաքանդակների նկարագրությունն իսկական հայտնություն է արվեստաբանների համար։ Խաչքարի ստորին մասում՝ հիմնական խաչի թևերի ներքո, քանդակված են մարդկային ֆիգուրներ, որոնք ունեն հստակ արտահայտված պատկերագրական նշանակություն։ Քանդակի աջ կողմում պատկերված է մի տղամարդ՝ ձեռքերը կրծքին ծալած, ինչը միջնադարյան քրիստոնեական արվեստում խորհրդանշում է աղոթք, երկյուղածություն և հնազանդություն Աստծո կամքին։
Ձախ կողմում պատկերված է մի կին, որը գրկում պահում է մի երեխայի։ Ուշագրավ է, որ մանկան պատկերը կերտված է պառկած դրությամբ։ Այս տեսարանը կարող է ունենալ երկակի հոգևոր իմաստ՝ կա՛մ այն ներկայացնում է Տիրամորն ու Մանուկ Հիսուսին որպես բարեխոսության սրբազան խորհրդանիշ, կա՛մ պատկերում է ննջեցյալի ընտանիքի անդամներին, որոնք հանձնված են աստվածային խնամքին։
Խաչքարի պատմական և աղբյուրագիտական արժեքն էլ ավելի է մեծանում նրա վրա առկա վիմական հարուստ արձանագրության շնորհիվ։
Կոթողի վերին հարթության վրա, խնամքով փորագրված է երկու տողից բաղկացած վիմական գիր, որն ընթեռնելի է և արտահայտում է միջնադարյան հայերենի գրչության լավագույն ավանդույթները.
1. ՍԲ ԽԱՉՍ ԲԱՐԵԽԱՒՍ. ԳՈՒԼՄԻԼԻՔԻ
2. ՍԱՐԳՍԻՆ. ԹՎ ՌԿԸ
Արձանագրության առաջին տողը հստակորեն սահմանում է խաչի սրբազան դերը որպես բարեխոս հանգուցյալի հոգու համար, իսկ երկրորդ տողում նշված հայկական մեծ թվականի «ՌԿԸ» հապավումը հայտնում է ստեղծման ստույգ տարեթիվը՝ 1619 թվականը (Ռ=1000, Կ=60, Ը=8, այսինքն՝ 1068, որին գումարելով հայոց տոմարի սկզբնավորման 551 թվականը, ստանում ենք 1619 թ.)։
Այսպիսով, Շխմուրադի վանքի այս հիասքանչ գանձը՝ Գուլմիլիքի Սարգսի խաչքարը, հանդիսանում է ոչ միայն հոգևոր կոթող, այլև Տավուշ աշխարհի պատմական անցյալի, 17-րդ դարի սկզբի հայ կյանքի ու բարձրարվեստ քանդակագործության կենդանի վկայություն, որն արժանի է մշտական ուսումնասիրության և հանրայնացման։