Բացահայտիր Տավուշը. Տավուշ. պատմական հարստությամբ ու անաղարտ բնությամբ հարուստ հայկական հրաշքը
Հայաստանի Հանրապետության հյուսիս-արևելքում՝ Տավուշի մարզի Բերդ համայնքում է գտնվում հնամենի պատմությամբ և ուրույն աշխարհագրությամբ աչքի ընկնող մի բնակավայր, որը կրում է հենց ինքնին մարզի անունը՝ Տավուշ։
Այս գյուղը ոչ միայն վարչատարածքային միավոր է, այլև հայկական պատմության և մշակույթի յուրօրինակ մի հանգրվան։
Տեղակայված լինելով Տավուշ գետի ստորին հոսանքի ձախափնյա լանջին՝ Տավուշ գյուղն իրենից ներկայացնում է բնական և պատմական հուշարձանների մի կատարյալ համադրություն, որը գտնվում է ծովի մակարդակից մոտ 800-950 մետր բարձրության վրա։
Մարզկենտրոն Իջևանից այն հեռու է 58 կիլոմետր, իսկ Բերդ քաղաքից՝ ընդամենը 5 կիլոմետր, ինչը գյուղը դարձնում է հեշտ հասանելի և միևնույն ժամանակ կտրված քաղաքային աղմուկից։
Գյուղի կլիման մեղմ է ու նպաստավոր, ինչն իր հերթին մեծապես ազդել է տեղի բնակչության զբաղմունքի և կենսակերպի վրա։
Տավուշի բնակիչները հիմնականում զբաղվում են անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։
Այսօր գյուղն ունի աշխույժ հասարակական կյանք. այստեղ գործում են միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, գրադարան և բուժկետ, որոնք ապահովում են տեղացիների ամենօրյա կարիքները։
Բնակչության դինամիկան դարերի ընթացքում կրել է տարբեր փոփոխություններ. եթե 1831 թվականին այստեղ ապրում էր ընդամենը 316 մարդ, ապա հետագա տասնամյակներում այդ թիվը կայուն աճել է, և այսօր գյուղում ապրում է շուրջ մեկուկես հազար հպարտ ու աշխատասեր հայ, որոնց նախնիների մի մասը տարբեր ժամանակներում տեղափոխվել է Արցախից և Գեղարքունիքի մարզի հին Շողագագ (այժմ՝ Ձորագյուղ) բնակավայրից։
Տավուշի պատմական արժեքն անգնահատելի է։ Գյուղի տարածքում և դրա շրջակայքում պահպանվել են բազմաթիվ պատմամշակութային կոթողներ, որոնք պատմում են հայ ժողովրդի հերոսական անցյալի մասին։
Ամենանշանավոր հուշարձաններից է հենց գյուղի արևելյան մասում՝ բարձր ժայռի վրա վեր խոյացող միջնադարյան Տավուշի բերդը (որը հայտնի է նաև Ցլիկ Ամրամի ամրոց անունով)։
Այս բերդն առաջին անգամ հիշատակվում է 10-րդ դարի սկզբի գրավոր աղբյուրներում՝ որպես Աշոտ Երկաթ թագավորի ամրոց և արաբական զորքերի դեմ մղված պայքարի հենակետ։ Չնայած այսօր բերդից պահպանվել են միայն ավերակները, այն շարունակում է մնալ տարածաշրջանի հզորության խորհրդանիշը։
Բացի բերդից, գյուղում և նրա մերձակայքում կարելի է տեսնել միջնադարյան Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, մեկ այլ խոնարհված եկեղեցի («Կապույտ խաչ»), «Կատվի վանք» անունը կրող հնավայրը, ինչպես նաև 12-17-րդ դարերի հնամենի գերեզմանոցներ ու քարանձավ-ստրատեգիական թաքստոցներ, որոնք ժամանակին ծառայել են որպես պաշտպանական կառույցներ։
Տավուշ գյուղը պատմության, բնության և ավանդույթների մի իսկական թանգարան է բաց երկնքի տակ, որն իր մեջ կրում է հայկական ոգու տոկունությունն ու գեղեցկությունը։
Աշխարհագրական կոորդինատներ. 40°54'58" N 45°25'09" E