Ճանաչենք Տավուշի մարզի շնորհալի մարդկանց. Գիտության անխոնջ մշակը. Համլետ Կարայանի կյանքն ու արժեքավոր ժառանգությունը
Հայկական գիտական միտքն ու ֆիզիկայի բնագավառը հարուստ են երախտավորներով, որոնց թողած ավանդն ու հայտնագործությունները տարիներ շարունակ կանխորոշում են ոլորտի զարգացման ընթացքը։
Այդպիսի մեծանուն գիտնականներից է ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր և ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Համլետ Սուրենի Կարայանը։
Նրա անցած կյանքի ուղին, կրթական ու գիտական գործունեությունը և հայտնագործությունները վառ օրինակ են այն բանի, թե ինչպես կարելի է տաղանդն ու նվիրումը ծառայեցնել հայրենական գիտության առաջընթացին և սերունդների կրթությանը։
Համլետ Կարայանը ծնվել է 1945 թվականի հուլիսի 10-ին (որոշ տվյալներով՝ նոյեմբերի 8-ին) Տավուշի մարզի Աչաջուր գյուղում, որն այն ժամանակ հանդիսանում էր Խորհրդային Հայաստանի Իջևանի շրջանի կազմում։ Դեռևս վաղ տարիքից դրսևորելով մեծ սեր ու ձգտում դեպի ճշգրիտ գիտությունները՝ նա ընդունվում է Երևանի պետական համալսարան, որն հաջողությամբ ավարտում է 1968 թվականին:
Նույն տարում նա ընդունվում է Գիտությունների ակադեմիայի Ֆիզիկայի ինստիտուտի ասպիրանտուրա՝ վերջնականապես կապելով իր կյանքը գիտական հետազոտությունների հետ։
Որպես հայր, նա մեծացրել է որդիներ՝ Սուրեն և Խաժակ Կարայաններին, ովքեր հետագայում դարձան ՀՀ պետական գործիչներ։
Գիտնականի աշխատանքային և կազմակերպչական գործունեությունը սերտորեն կապված է եղել հայրենի կրթական համակարգի և գիտական օջախների հետ։ 1970-1980 թվականներին նա աշխատել է որպես Խորհրդային Հայաստանի Ֆիզիկայի ինստիտուտի գիտաշխատող։ Հետագայում նրա կազմակերպչական ձիրքը լավագույնս դրսևորվեց անկախության տարիներին․ 1991-1994 թվականներին նա ստանձնեց Իջևանի պետական քոլեջ-համալսարանի ռեկտորի պաշտոնը, իսկ 1994-1996 թվականներին ղեկավարեց Երևանի պետական համալսարանի Իջևանի մասնաճյուղը՝ որպես տնօրեն։
1988 թվականից սկսած պրոֆեսոր Կարայանը դասավանդում էր ԵՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետի օպտիկայի ամբիոնում, որտեղ կրթել է ֆիզիկոսների մի քանի սերունդ։
Բացի այդ, նա 1979 թվականից հանդիսացել է 049 մասնագիտական խորհրդի անդամ, ինչպես նաև իր ուրույն տեղն է ունեցել «Armenian Journal of Physics» հանդեսի խմբագրական կոլեգիայի կազմում։
Համլետ Կարայանի գիտական հետազոտությունների շրջանակը չափազանց ընդարձակ էր և ընդգրկում էր կիսահաղորդչային ֆիզիկան, էլեկտրոնիկան ու օպտիկան։ Նրա ամենանշանակալի գիտական ձեռքբերումներից մեկը էլեկտրոնախոռոչային պլազմայի ընդհանրացված տեսության մշակումն էր։ Նա հայտնաբերեց պլազմադաշտային փոխազդեցության էֆեկտը և դրա հիման վրա առաջարկեց կիսահաղորդչային բազմավիճակ ու բազմագործառույթ մի եզակի սարք, որն անվանվեց պոլիստոր։
Այս հայտնագործությունը նոր հորիզոններ բացեց տեխնիկայում, և գիտնականը նախագծեց պոլիստորային բազմարժեք ինֆորմացիոն համակարգեր ու համակարգիչներ։
Նրա գործնական հաշվարկները կիրառություն գտան նաև այլընտրանքային էներգետիկայի ոլորտում․ նա հաշվարկեց բազմաշերտ կառուցվածքներում ներքին ֆոտոէֆեկտի հիման վրա աշխատող արդյունավետ արևակայաններ, որոնք այսօր էլ արդիական են էկոլոգիապես մաքուր էներգիայի ստացման տեսանկյունից։
Գիտության մեջ ներդրած մեծագույն ավանդի համար 1986 թվականին նրան շնորհվել է ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի աստիճան, 1988 թվականին՝ պրոֆեսորի կոչում, իսկ 2006 թվականին նա ընտրվել է ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ։ Իր անմնացորդ գործունեության համար պրոֆեսորն արժանացել է ԵՊՀ ոսկե մեդալի։ Նրա հեղինակած գիտական աշխատությունների շարքում առանձնանում է 2010 թվականին համահեղինակությամբ հրատարակված «On one method of distant infrared monitoring» (Հեռահար ինֆրակարմիր մոնիտորինգի մի մեթոդի մասին) արժեքավոր աշխատությունը։
Միևնույն ժամանակ, նա երբեք չի մոռացել դպրոցականների մասին՝ հեղինակելով ֆիզիկայի դասագիրք և ձեռնարկ հանրակրթական դպրոցի 10-11-րդ դասարանների աշակերտների համար։
Համլետ Կարայանը կյանքից հեռացավ 2020 թվականի ապրիլի 26-ին՝ 74 տարեկան հասակում՝ թողնելով հարուստ գիտական ժառանգություն, որը դեռ երկար տարիներ կծառայի հայկական և համաշխարհային ֆիզիկայի առաջընթացին, իսկ նրա կերպարը՝ որպես գիտնականի, մանկավարժի և քաղաքացու, կմնա վառ ու անմոռաց։