Բացահայտիր Տավուշը. Լուսաձոր. Տավուշի մարզի պատմական և բնական գոհարը

Հայաստանի հյուսիս-արևելյան դարպաս հանդիսացող Տավուշի մարզի գողտրիկ անկյուններից է Լուսաձոր գյուղը, որն օժտված է աշխարհագրական բարենպաստ դիրքով, հարուստ պատմական անցյալով և ուրույն մշակութային ժառանգությամբ:

Այս բնակավայրը գտնվում է Իջևանի տարածաշրջանում՝ մարզկենտրոն Իջևան քաղաքից ընդամենը 4 կմ դեպի հյուսիս, ինչը նրան տալիս է ռազմավարական և տնտեսական զգալի առավելություններ:

Աշխարհագրորեն գյուղը տեղակայված է Մթնաձոր գետի ստորին հոսանքի շրջանում, ծովի մակերևույթից մոտ 720 մետր բարձրության վրա, որտեղ հյուսիսային լայնության 40^\circ56'0'' և արևելյան երկայնության 45^\circ08'0'' կոորդինատներում միախառնվում են լեռնային մաքուր օդն ու տեղանքի բնական հարստությունը:

Բնակավայրի պատմությունն ուսումնասիրելիս ակնառու է դառնում նրա անվանափոխությունների հետաքրքիր շղթան, որն արտացոլում է տարածաշրջանի պատմաքաղաքական տարբեր ժամանակաշրջանները: Լուսաձորն անցյալում կրել է մի քանի անվանումներ, որոնցից ամենահայտնին հայկական Խավարաձորն է: Օտար տիրապետության տարիներին այն հիշատակվել է նաև որպես Ղարանլուղդերե, Ղարանլուխ, Ղարանլուխդարա կամ Ղարանլուիս: Սակայն, խորհրդային տարիներին՝ 1935 թվականի հունվարի 3-ին, բնակավայրը պաշտոնապես վերանվանվել է Լուսաձոր՝ խորհրդանշելով նոր ու լուսավոր կյանքի սկիզբը:

Լուսաձորի այժմյան բնակչությունը բաղկացած է բացառապես հայերից, որոնց նախնիներն այստեղ են գաղթել պատմական Արցախ աշխարհի Ջրաբերդի և Խաչենի հանրահայտ գավառներից: Այս արմատները գյուղի բնակիչներին հաղորդել են ավանդապաշտություն, տոկունություն և սեր դեպի հողը:

Ժողովրդագրական տեսանկյունից գյուղն անցել է զարգացման երկարուղի, որի մասին վկայում են պահպանված վիճակագրական տվյալները: 19-րդ դարի առաջին կեսին՝ 1831 թվականին, գյուղում արձանագրվել է ընդամենը 105 բնակիչ, իսկ 1873-ին այդ թիվը փոքր-ինչ նվազել է՝ հասնելով 99-ի: Այնուհետև սկսվել է բնակչության կայուն աճի միտում. 1897 թվականին գյուղն ունեցել է 164 բնակիչ, 1926-ին՝ 245, իսկ Մեծ հայրենական պատերազմի նախաշեմին՝ 1939 թվականին, բնակչությունը հասել է 338-ի:

Հետպատերազմյան շրջանում աճը շարունակվել է՝ 1959-ին գրանցելով 398 բնակիչ, իսկ 1979-ին՝ 433 բնակիչ: Չնայած 1989 թվականին արձանագրված որոշակի անկմանը, երբ բնակչության թիվը նվազել էր մինչև 350-ի, անկախության տարիներին գյուղը վերագտել է իր ժողովրդագրական կայունությունը: 2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով Լուսաձորում ապրում էր 624 մարդ, իսկ արդեն 2011 թվականի պաշտոնական մարդահամարի արդյունքներով գյուղի մշտական բնակչությունը կազմել է 671 մարդ (որոնցից առկա բնակչությունը եղել է 533 մարդ):

Տեղի բնակլիմայական պայմաններն ու աշխարհագրական դիրքը նպաստավոր հող են հանդիսացել բազմապրոֆիլ տնտեսության զարգացման համար:

Լուսաձորի համայնքի անդամները հիմնականում զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ, որի առաջատար ճյուղերից են անասնապահությունը, խոզաբուծությունն ու թռչնաբուծությունը:

Դրանց զուգահեռ, մեծ նշանակություն ունի նաև բուսաբուծությունը, մասնավորապես՝ դաշտավարությունը, արդյունավետ այգեգործությունը և տեղական ավանդույթներ ունեցող ծխախոտագործությունը, որոնք ապահովում են տեղի բնակիչների զբաղվածությունն ու կայուն եկամուտը:

Բացի բնական հարստություններից, Լուսաձորն ունի նաև պատմամշակութային բարձր արժեք, ինչը վկայում է տարածաշրջանի վաղեմի բնակեցվածության և հոգևոր հարուստ կյանքի մասին:

Գյուղի արևմտյան հատվածում վեր է խոյանում պատմական Սուրբ Գևորգ եկեղեցին, որը կառուցվել է 19-րդ դարում և մինչ օրս հանդիսանում է տեղի հոգևոր կենտրոնն ու ճարտարապետական արժեքավոր կոթողը:

Բացի այդ, գյուղից ընդամենը 2 կմ դեպի հարավ-արևմուտք է գտնվում Խավարաձոր կոչվող միջնադարյան գյուղատեղին:

Այս հնագույն բնակավայրի հետքերը, պատմական շերտերն ու ավերակները վկայում են, որ ներկայիս գյուղի շրջակայքը դեռևս միջնադարում եղել է զարգացած մշակութային և կենցաղային կյանքով ապրող աշխույժ կենտրոն, ինչն այսօր մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում թե՛ պատմաբանների, և թե՛ էկոտուրիզմի ու պատմական զբոսաշրջության սիրահարների համար: