Բացահայտիր Տավուշը. Բերդավանք վանական համալիրի պատմաճարտարապետական նկարագիրը և հնագիտական արժեքը
Բերդավանքը հայ քաղկեդոնական միջնադարյան վանական հոյակերտ համալիր է, որը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության Տավուշի մարզի Ոսկեպար գյուղից մոտ 6 կիլոմետր դեպի արևմուտք։ Այս պատմական հուշարձանը վեր է խոյանում Ոսկեպար գետի ձախակողմյան, հարավարևելահայաց անտառածածկ լեռնաճյուղի վրա՝ ծովի մակերևույթից 1054 մետր բարձրության վրա, և իր ուրույն ու արժեքավոր տեղն է զբաղեցնում Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում։
Թեպետ պատմական գրավոր աղբյուրներում վանքի հիմնադրման կամ նախնական անվանման մասին հավաստի տեղեկատվություն չի պահպանվել, տեղաբնիկներն այն ավանդաբար անվանում են Բերդավանք, ինչը հավանաբար պայմանավորված է համալիրի հզոր պաշտպանական ամրությունների և պարսպապատերի առկայությամբ։
Ճարտարապետական հորինվածքի տեսանկյունից վանական համալիրը բաղկացած է արևմտյան ճակատի ողջ լայնությամբ կից սրահով կենտրոնագմբեթ կառուցվածք ունեցող մեկ գլխավոր եկեղեցուց, որը շրջափակված է եկեղեցամերձ տարածքը պարփակող ամրակուռ, բազմանկյուն պարսպապատով։ Համալիրի պաշտպանական համակարգի առավել լավ պահպանված արևելյան հատվածը, որն ունի 73.5 մետր երկարություն, հզորացված է կիսաբոլորակ երեք աշտարակներով։
Վանքն օժտված է եղել նաև կրկնապարսպով, որից ներկայումս պահպանվել է միայն հարավ-արևելյան հատվածը՝ անկյունային կիսաշտարակի հետ միասին, ինչը վկայում է կառույցի ռազմավարական և պաշտպանական մեծ նշանակության մասին։
Համալիրի գլխավոր կառույցը՝ արևելյան կողմում գտնվող կրկնահարկ զույգ ավանդատներով կենտրոնագմբեթ եկեղեցին է, որն իր հորինվածքային և կառուցողական առանձնահատկություններով մեծապես նմանվում է Կիրանց վանքի եկեղեցուն։ Թեև Կիրանց վանքի եկեղեցու չափերն են 18.2 մետր x 12.81 մետր, Բերդավանքի եկեղեցին իր արտաքին չափերով զգալիորեն գերազանցում է վերջինիս՝ կազմելով 25.4 մետր x 16.82 մետր, իսկ հիմնական ծավալային չափերն են 25.27 x 26 x 4.5-4.8 մետր։
Եկեղեցին հիմնականում կառուցվել է փափուկ թրծված աղյուսով, որոնց մեջ հանդիպում են նաև շլացուցիչ, հիմնականում կապույտ գույնի ջնարակված աղյուսներ։ Ինչպես բուն եկեղեցու, այնպես էլ կից սրահի քիվերը քարակերտ են և պատված են եղել շքեղ ու նրբակերտ զարդաքանդակներով։ Ցավոք, վանքի քիվաքարերից մեկը խորհրդային տարիներին անօրինական կերպով փոխադրվել և օգտագործվել է Գրիգորյանների (նախկինում՝ Թալանի) աղբյուրի շինարարության մեջ։
Կառույցը ներսից ամբողջությամբ սվաղված է եղել և պատված հարուստ ու բարձրարվեստ որմնանկարներով, որոնք ներկայումս սվաղի շերտի պահպանված հատվածներում ներկայանում են միայն առանձին դրվագների տեսքով՝ փոխանցելով միջնադարյան հայ քաղկեդոնական արվեստի շունչն ու շքեղությունը։ Դարերի ավերիչ ազդեցության հետևանքով եկեղեցուց ներկայումս կանգուն են մնացել միայն հյուսիսային կրկնահարկ ավանդատունը, նրան հարող խորանի կորության մի մասը՝ խորանից բացված երեք լուսամուտներից մինչև հյուսիսային կողապատը, և արևմտյան որմի հյուսիսային անկյանը հարող հատվածը։
Եկեղեցու արևմուտքից կից սրահից, որը նույնպես գտնվում է ծայրահեղ քայքայված ու ավերակ վիճակում, դեռևս հարատևում է միայն կառույցի հյուսիսային թևը։
Բերդավանքի պատմության տխուր ու ողբերգական էջերից է այն փաստը, որ մինչև 1950-ական թվականները համալիրը որպես աղյուսի հանքավայր է ծառայել մերձաբնակ ադրբեջանցիների համար։
Նրանք թոնիրներ և կենցաղային այլ շինություններ կառուցելու նպատակով տասնամյակներ շարունակ անխնա քանդել, կողոպտել ու տեղահանել են աղյուսակերտ եկեղեցու հազվագյուտ շինանյութը։
Այս դատապարտելի և բարբարոսական գործողությունների հետևանքով մեծապես վնասվել և չնաշխարհիկ տեսքից զրկվել է միջնադարյան հայկական ճարտարապետության այս եզակի, անկրկնելի և պատմամշակութային բարձր արժեք ներկայացնող կոթողը։