Բացահայտիր Տավուշը. Կոթի. Սահմանապահ գյուղի պատմությունն ու ներկան

Կոթին (նախկինում՝ Շավարշավան, Կոթիգեղ) գյուղ է Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի մոտ:

Այն գտնվում է Նոյեմբերյան համայնքի կազմում, իսկ գյուղապետն է Անդրանիկ Հախվերդյանը: Բնակավայրը հիմնադրվել է մինչև 1200 թվականը:

Գյուղի անվանման հետ կապված կան ուշագրավ պատմական փաստեր և ավանդություններ: 1964 թվականի հունիսի 16-ին այն վերանվանվել էր Շավարշավան՝ ի պատիվ ԽՍՀՄ կուսակցական և պետական գործիչ Շավարշ Ամիրխանյանի, սակայն 1991 թվականի ապրիլի 3-ին բնակավայրին կրկին վերադարձվել է իր պատմական անունը՝ Կոթի: Ըստ ավանդության՝ գյուղը կոչվել է Կոթի կամ Կոթերի գյուղ այն պատճառով, որ հնում, երբ տները եղել են կտուրավոր, յուրաքանչյուր տան կենտրոնում եղել է թոնիր (տունը տաքացնելու և հաց թխելու համար), իսկ կտուրին՝ երդիկ, որը կատարել է թե՛ լուսամուտի և թե՛ ծխնելույզի դեր: Տունը ծխից զերծ պահելու և ծխի ելքն ավելի արագ ու սահուն դարձնելու նպատակով երդիկների վրա տեղադրել են սնամեջ կոտ, որը ծառայել է որպես շարժական ծխնելույզ և շատ հարմար է եղել նաև լույսի թափանցման համար: Օտարներն այս կոտի պատճառով գյուղն անվանել են Կոտի կամ Կոթի գյուղ:

Կոթին հարուստ է պատմամշակութային կառույցներով և հնավայրերով: Գյուղից 11 կմ արևելք գտնվում է Գեղատեղ գյուղատեղին և IX-XVIII դարերի Սուրբ Սարգիս վանական համալիրը, իսկ 5 կմ արևելք՝ մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի «Աղի աղբյուր» ամրոցը:

Բնակավայրն ունի բարդ ու դրամատիկ պատմական անցյալ: Ռուսական կայսրության կազմում 1828-1840 թվականներին այն եղել է Վրացական նահանգապետության մաս, այնուհետև 1840-1845 թվականներին՝ Վրացա-Իմերեթական նահանգի, իսկ հետո՝ Թիֆլիսի նահանգի կազմում: 1868 թվականին այն վերջնականապես մտավ Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախական ուեզդի կազմ: 1918 թվականին Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը հռչակեց իր անկախությունը ՌԽՖՍՀ-ից և դարձավ Կոթիի վերահսկիչը, որն այն ժամանակ հայտնի էր Կոթիկենդ կամ Կոթիգեղ անունով: Հայ-ադրբեջանական պատերազմի ժամանակ՝ 1920 թվականի ապրիլի 7-ին, Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական գործողությունների արդյունքում Կոթին և Կալաչան (ժամանակակից Բերդավանը) օկուպացվեցին Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության կողմից: Ավելի ուշ՝ ապրիլի 9-ի կարճատև հրադադարից հետո, Կոթին և Քուրումսուլուն (Բարեկամավան) այրվեցին: Խորհրդային Ադրբեջանի ներխուժումից հետո, ՌԽՖՍՀ-ն և Հայաստանը 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին կնքեցին պայմանագիր Խորհրդային Ադրբեջանի սահմանները սահմանազատելու վերաբերյալ, որով Կոթին հաստատվեց Հայաստանի կազմում: 1930 թվականին Հայկական ԽՍՀ-ում տեղի ունեցած վարչական վերակազմավորման արդյունքում կոմունաները վերածվեցին շրջանների, և Կոթին, որը նախկինում մտնում էր Դիլիջանի շրջանի մեջ, հետագայում դարձավ Իջևանի տարածաշրջանի մաս:

Գյուղի բնակչության թվաքանակը տարիների ընթացքում կրել է զգալի փոփոխություններ: Ըստ պատմական տվյալների՝ 1939 թվականին գյուղն ունեցել է 529 բնակիչ, 1959-ին՝ 1950 բնակիչ, 1970-ին բնակչության թիվը հասել է 2408-ի, 1979-ին կազմել է 2311, իսկ ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է 1989 թվականին՝ 3556 բնակիչ: Դրանից հետո նկատվել է նվազում. 2001 թվականին՝ 2225 բնակիչ, իսկ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքներով՝ Կոթիի մշտական բնակչությունը կազմել է 2014, իսկ առկա բնակչությունը՝ 1689 մարդ: 2023 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 1922 մարդ:

Կոթիի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է:

Տեղի բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ, ինչպես նաև հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ:

41°08′08″N 45°07′30″E