Բացահայտիր Տավուշը. Արճիս. Տավուշի Մարգարիտը և Դեբեդի Հովտի Պատմական Գանձը
Հայաստանի հյուսիս-արևելյան դարպաս հանդիսացող Տավուշի մարզի Նոյեմբերյանի տարածաշրջանում, Նոյեմբերյան քաղաքից մոտ 9 կիլոմետր դեպի արևմուտք, վեր է խոյանում Արճիս գյուղը։ Այս գեղատեսիլ բնակավայրը հարմարավետորեն տեղավորվել է պատմական Դեբեդ գետի աջափնյակում՝ նրա փոքրիկ ու կարկաչուն վտակի ափերին։
Շնորհիվ իր աշխարհագրական դիրքի, Արճիսն օժտված է մեղմ լեռնային կլիմայով, որը ջերմացնում է հողն ու հնարավորություն տալիս տեղի բնակիչներին հիմնելու հարուստ, բերքառատ ու շքեղ մրգատու այգիներ։ Գյուղի համայնապատկերն ամբողջացնում են շրջակա խիտ ու կուսական անտառները, որոնք յուրաքանչյուր եղանակի ներկվում են բնության ամենավառ գույներով՝ բնակավայրին հաղորդելով առանձնահատուկ խորհրդավորություն։
Արճիսի պատմական արմատները գնում են դեպի խորը հնադար, ինչի մասին վկայում են գյուղի տարածքում պահպանված հնագիտական հարուստ հուշարձանները։ Դեռևս մինչև ներկայիս գյուղի հիմնադրումը, տարբեր դարաշրջաններում այստեղ ծաղկում են ապրել հնագույն բնակավայրեր։ Այս ամենի անպատերելի ապացույցն են շրջակայքում հայտնաբերված դեռևս 6-րդ դարին թվագրվող հնամենի գերեզմանների հետքերը։
Գյուղի հողերում թաքնված պատմական շերտերն առավել ցայտուն են դառնում «Աղաքարի դաշտ» կոչվող վայրում և «Մատուռի ձոր» անվամբ հայտնի հնօրյա ճանապարհի վրա, որտեղ հայտնաբերվել են հնագույն ձուլարաններ, դամբարաններ և բարձրարվեստ բրուտագործության հետքեր։ Այս հարուստ գտածոները փաստում են, որ տարածաշրջանը եղել է արհեստների և մշակույթի զարգացած կենտրոն։
Բացի այդ, Արճիսի տարածքում պահպանվել են հզոր պաշտպանական ամրոցներ, բերդատեղեր և անգամ կիկլոպյան ամրոց։ Գյուղից ընդամենը 1.5 կիլոմետր հեռավորության վրա մինչ օրս վեհորեն կանգնած են այդ կիկլոպյան հսկայական ամրոցի անառիկ հետքերը, որոնք պատմում են տեղաբնիկների հերոսական անցյալի և պաշտպանական բարձր մշակույթի մասին։
Արճիսի հիմնադրման մասին մեզ են հասել ուշագրավ ավանդապատումներ, որոնք սերտորեն կապված են պատմական Արևմտյան Հայաստանի հետ։ Ըստ ավանդության՝ գյուղի հիմնադիրը ծնվել է Վանա լճի մոտ գտնվող պատմական Արճեշ քաղաքում, որտեղ մասնագիտացել է պղնձագործության մեջ։
Արճեշն իր հերթին հայտնի էր բարձրորակ ու ստեղծագործ վարպետներով, և հենց այդ միջավայրում էլ երիտասարդ հասակում այս անհայտ վարպետը յուրացնում է արհեստի բոլոր նրբությունները։
Ժամանակի ընթացքում նա տեղափոխվում է Սանահին և աշխատանքի անցնում Մանեսի պղնձամշակման գործարանում։ Իր անզուգական վարպետության և պղնձագործության բազմազան գաղտնիքների խորը գիտակցության շնորհիվ նա դառնում է գործարանի առաջատարն ու բոլորի կողմից հարգված վարպետը։ Սանահինում և շրջակայքում նրան մեծարանքով կոչում էին Արճեշցի Վարպետ Միսկար, ինչը հետագայում դարձավ նրա հիմնական անունը։ Արդեն տարեց հասակում, Վարպետ Միսկարն իր որդիների հետ որոշում է տեղափոխվել և նոր տուն հիմնել ներկայիս Արճիս գյուղի տարածքում։ Այստեղ նա բացում է պղնձագործական արհեստանոց, և շուտով հաճախորդները, տպավորված վարպետի տաղանդով, սկսում են այդ ամբողջ տարածքն անվանել Արճեշ։
Հետագա տարիներին բնակավայրը սկսում է բազմամարդ դառնալ, երբ այստեղ հաստատվելու նպատակով տեղափոխվում են հայ ընտանիքներ՝ հիմնականում պատմական Արցախ աշխարհից։ Մինչև 1900 թվականը բնակավայրը պաշտոնապես կրել է Արճեշ անունը։
Սակայն ժամանակի ընթացքում, տեղի ժողովրդի խոսակցական լեզվի առանձնահատկություններից, հնչյունափոխության և բարբառային ազդեցության հետևանքով, Արճեշ անվանումը աստիճանաբար ձևափոխվում է և ստանում ներկայիս հնչեղությունը՝ Արճիս։ Խորհրդային տարիներին՝ սովխոզի զարգացման շրջանում, գյուղում կառուցվում են բազմաթիվ նոր բնակարաններ, որոնք տրամադրվում են Ծալկայի շրջանից տեղափոխված հայ ընտանիքներին։
Այս վերաբնակեցման հենքի վրա էլ 1978 թվականին հիմնադրվում է հարևան Դեղձավան գյուղը, ինչը նոր էջ է բացում տարածաշրջանի տնտեսական կյանքում։
Բնակավայրի ժողովրդագրական պատկերը դարերի ընթացքում կրել է հետաքրքիր փոփոխություններ։ Ըստ վիճակագրական տվյալների՝ 1926 թվականին գյուղն ունեցել է 842 բնակիչ, որից հետո արձանագրվել է աճ՝ 1959 թվականին հասնելով 1193-ի, իսկ 1964 թվականին՝ 1500-ի։ Հետագա տասնամյակներում բնակչության թիվը որոշակիորեն տատանվել է. 1970-ին՝ 1333, 1979-ին՝ 1220, իսկ 1989-ին գրանցվել է բնակչության ամենաբարձր ցուցանիշը՝ 1519 մարդ։ Նոր հազարամյակի սկզբին՝ 2001 թվականին, բնակչությունը կազմել է 1287 մարդ։ Ըստ 2011 թվականի մարդահամարի պաշտոնական արդյունքների՝ Արճիսի մշտական բնակչությունը կազմել է 1125 մարդ, իսկ առկա բնակչությունը՝ 1075 մարդ։ Այսօր Արճիսի աշխատասեր ժողովուրդը շարունակում է շենացնել հայրենի հողը՝ հիմնականում զբաղվելով ավանդական անասնապահությամբ, բարձրորակ պտղաբուծությամբ և ծխախոտի մշակությամբ, ինչը հանդիսանում է գյուղի տնտեսության հիմնասյունը։
Արճիսն ունի նաև զարգացած հոգևոր ու կրթական կյանք։ Գյուղի սրտում կանգուն են պատմամշակութային մեծ արժեք ներկայիս 18-19-րդ դարերով թվագրվող եկեղեցին, հինավուրց գերեզմանատունն ու խորհրդավոր մատուռը, որոնք հանդիսանում են տեղացիների հոգևոր հանգրվանը։
Բացի այդ, գյուղից ընդամենը 1 կիլոմետր դեպի հարավ պահպանվել է մեր թվարկությունից առաջ 2-րդից 1-ին հազարամյակներով թվագրվող հնագույն մի դամբարանադաշտ, որը գիտական աշխարհում ստացել է հենց «Արճիս» անունը։ Գյուղի երիտասարդ սերնդի կրթության և դաստիանական գործը պատվով իրականացնում է Արճիսի միջնակարգ դպրոցը, որն ապահովում է կայուն ապագա բնակավայրի համար։
Գյուղում վառ է պահվում նաև հայրենասիրական ոգին, ինչի վկայությունն է գյուղի կենտրոնում վեր հառնող հուշարձանը՝ նվիրված հայրենիքի պաշտպանության համար իրենց կյանքը զոհաբերած հերոսների հիշատակին։
Աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 41°09'51"N 44°52'21"E