Բացահայտիր Տավուշը. Գուլբոստին նվիրված խաչքարը Մշակավանքում. 17-րդ դարի հայ քանդակագործության գլուխգործոց
Հայկական միջնադարյան ճարտարապետության և քանդակագործության գանձարանում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում այնպիսի հուշարձաններ, որոնք իրենց մեջ միավորում են վարպետության բարձրագույն ճշգրտությունն ու խորը հոգևոր բովանդակությունը:
Այդպիսի բացառիկ նմուշներից է Տավուշի մարզի Կողբ գյուղից 3 կմ հարավ-արևմուտք գտնվող Մշակավանքի վանական համալիրում պահպանվող՝ Գուլբոստին նվիրված գեղեցկագույն խաչքարը: Այն պաշտոնապես հաշվառված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցուցակում (10.41/23.1.4) և հանդիսանում է հայ ժողովրդի դարավոր մշակութային ժառանգության անբաժանելի մասը:
Համաձայն վիմական արձանագրությունների և պատմական տվյալների՝ այս հուշարձանը ստեղծվել է 1652 թվականին՝ հայ միջնադարյան արվեստի հայտնի վարպետներից մեկի՝ Խաչատուր կազմողի ձեռքով: Նրա ստեղծագործական ձեռագիրն աչքի է ընկնում զարդաքանդակների նրբությամբ ու բացառիկ մանրամասնությամբ:
Հետաքրքրական է, որ նույն վարպետի ձեռքով կերտված նմանատիպ այլ խաչքարեր կարելի է հանդիպել նաև Հայաստանի այլ պատմական անկյուններում, մասնավորապես՝ Վանաձորում, Նոր Վարագավանքում և Դովեղում, ինչը վկայում է վարպետի լայն ճանաչման և տարածաշրջանում ծավալած ակտիվ գործունեության մասին:
Խաչքարը պատրաստված է բարձրորակ սպիտակ տուֆից, որը հնարավորություն է տվել վարպետին հասնելու զարդանախշերի և բարձրաքանդակների աննկարագրելի հստակության:
Հուշարձանի գլխավոր գեղարվեստական արժեքը նրա վրա պատկերված Ավետման տեսարանի մանրանկարչական քանդակն է: Այս բարդ հորինվածքում Վախվորած Աստվածածինն ու Գաբրիել հրեշտակապետը կերտված են շքեղ ու մանրամասն մշակված տարազներով, իսկ Քրիստոսը պատկերված է գահավորակի մեջ խորհրդավոր կերպով ընկղմված:
Սկզբնական շրջանում այս արժեքավոր խաչքարը կանգնեցված է եղել Մշակավանքի գավթի ներսում՝ հյուսիսային պատի տակ, որտեղ այն պաշտպանված է եղել արտաքին բնական ազդեցություններից: Ներկայումս ևս հուշարձանը կանգուն է և հասանելի է այցելուներին՝ ներկայացնելով 17-րդ դարի հայկական քարարվեստի զարգացման բարձր մակարդակը:
Քարի վերին հարթության վրա պահպանվել է վեց տողից բաղկացած հստակ վիմական արձանագրություն, որը հավերժացնում է ինչպես հուշարձանի ստեղծման տարեթիվն ու նվիրատվությունը Գուլբոստին, այնպես էլ հեղինակի անունը.
1. ԱԲ ԽԱՉՍ ԲԱՐ[ԵԽԱՍ] ԳՈՒԼԲՈՍՏԻՆ, ԻՒՐԻ Ի
2. ԽՐԵՇՏԱԿ ԳԱԲ[ՐԻ]ԷԼ ԱՒԵՏԻՍ-
3. ՔՆ ՄԱ[Ր]ԻԱՄՈ[Ւ]Ի
4. ԹՎ[ԻՆ] ՌՃԺ
5. ՅՍ ՔՍ
6. ԿԱԶ[ՄՈ]Ղ ԽԱՉԱՏՈՒՐ
Աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 41°9'51.498"N 44°58'16.856"E