Բացահայտիր Տավուշը. Պողոսքիլիսայի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի. Միջնադարյան հայկական հուշարձանի գիտական վերլուծություն
Դիլիջան քաղաքի հյուսիսարևմտյան մասում՝ Աղստև գետի վտակներից մեկի ձորակողին գտնվող այս հուշարձանախումբը ներկայացնում է XIII դարի հայկական վանական շինարարության զուսպ, բայց կառուցվածքային առումով կատարյալ մի օրինակ:
Գիտական գրականության մեջ կառույցը դասվում է թաղակապ դահլիճների տիպին, որն իր հորինվածքով սերտորեն առնչվում է հարևանությամբ գտնվող Ջուխտակ վանքի և Մատոսավանքի ճարտարապետական դպրոցին։
Եկեղեցին կառուցված է տեղական բաց մոխրագույն կոպտատաշ և սրբատաշ քարերով (կրաքարային տուֆ)՝ կրաշաղախի ամուր հիմքի վրա։ Ճարտարապետական տեսանկյունից այն միանավ բազիլիկ է, որի ուղղանկյուն հատակագիծն արևելյան կողմում ավարտվում է կիսաշրջանաձև խորանով։ Խորանի երկու կողմերում առկա են խորշեր, որոնք ծառայել են որպես մասունքների պահոց կամ սպասքի դարակներ։ Կառույցի թաղը հենված է ուժեղացված կամարների վրա, ինչը վկայում է շինարարական բարձր տեխնիկայի մասին, քանի որ եկեղեցին դիմակայել է տարածաշրջանի սեյսմիկ տատանումներին դարեր շարունակ։
Հատուկ գիտական հետաքրքրություն են ներկայացնում պատերի մեջ ագուցված խաչքարերը, որոնք ոչ միայն զարդարվեստի նմուշներ են, այլև հանդիսանում են եկեղեցու պատերին ամրացված «քարե վավերագրեր»։
Դրանցից մի քանիսի վրա պահպանված արձանագրությունները հնարավորություն են տալիս թվագրել կառույցի առանձին հատվածները և հասկանալ տվյալ ժամանակաշրջանի տեղական իշխանական տների (մասնավորապես Զաքարյանների ենթակայության տակ գտնվող տոհմերի) դերը հոգևոր կյանքի զարգացման գործում։
Հնագիտական դիտանկյունից եկեղեցուն կից գավիթը և գրատունը, որոնք այժմ գտնվում են խոնարհված վիճակում, վկայում են համալիրի կրթամշակութային նշանակության մասի։ Կառույցի էքստերիերը զուրկ է ճոխ հարդարանքից, ինչը բնորոշ է Դիլիջանյան անտառային գոտու վանքերին, որտեղ շեշտը դրվում էր շրջակա միջավայրի հետ կատարյալ սիմբիոզի և կառուցողական ամրության վրա։ Ներկայումս հուշարձանի գիտական պահպանության համար առաջնային նշանակություն ունի պատերի ամրակայումը և կառույցի վրա աճած բուսականության վերահսկումը, որն արմատային համակարգով վտանգում է քարերի ամբողջականությունը։
Տեղակայման կոորդինատներ՝ 40.75135, 44.80582