Բացահայտիր Տավուշը․ 13-րդ դարի հոգևոր ժառանգությունը Տավուշի սրտում
Մարիամ Մայրի վանքը, որը հայտնի է նաև որպես Սուրբ Մայրի կամ Սուրբ Նշան եկեղեցի, հանդիսանում է Հայաստանի հյուսիս-արևելյան հատվածի՝ Տավուշի մարզի միջնադարյան ճարտարապետության ինքնատիպ նմուշներից մեկը։
Այս պատմական հուշարձանը գտնվում է Բերդ քաղաքից մոտ 2 կիլոմետր դեպի արևմուտք՝ Նավուր գյուղ տանող ճանապարհի ձախակողմյան հատվածում՝ բարձրադիր և անտառապատ մի վայրում, որն իր բնական դիրքով լրացնում է վանքի խորհրդավոր կերպարը։
Տաճարի ճշգրիտ աշխարհագրական կոորդինատներն են՝ 40°52'28"N 45°22'06"E։
Եկեղեցու հիմնադրումը, համաձայն պահպանված արձանագրությունների և պատմական տվյալների, թվագրվում է 1286 թվականին, ինչը վկայում է Զաքարյանների տիրապետության շրջանում տարածաշրջանի հոգևոր և մշակութային կյանքի աշխուժության մասին։
Ճարտարապետական տեսանկյունից Մարիամ Մայրի վանքը ներկայացնում է միանավ թաղածածկ դահլիճի հորինվածք, որը կառուցված է տեղական կոպտատաշ բազալտե քարերից ու կրաշաղախից։ Չնայած իր համեստ չափերին և զուսպ արտաքինին, կառույցն աչքի է ընկնում կառուցողական ամրությամբ, ինչի շնորհիվ այն դիմակայել է դարերի փորձություններին։
Պատմական աղբյուրները նշում են, որ տաճարը ենթարկվել է մասնակի վերանորոգման 17-րդ դարում, ինչը թույլ է տվել պահպանել դրա կանգուն վիճակը մինչև ուշ միջնադար։ Եկեղեցու արտաքին պատերին առկա են խիստ ու լակոնիկ լուծումներ, իսկ լուսամուտների նեղ բացվածքները բնորոշ են տվյալ ժամանակաշրջանի հայկական պաշտպանական և հոգևոր կառույցներին։
Վանքի անվանումը՝ «Մայրի», ժողովրդական ստուգաբանությամբ կապվում է շրջակա խիտ անտառների և մայրիների հետ, ինչն ընդգծում է մարդու և բնության ներդաշնակ կապը հայ հոգևոր իրականության մեջ։
Ներկայումս Մայրի վանքը գտնվում է պետական հոգածության ներքո։ Հուշարձանի հետագա քայքայումը կանխելու նպատակով կառույցի վերնամասում տեղադրվել է ժամանակակից պաշտպանիչ մետաղական ծածկ, որը հուսալիորեն պաշտպանում է խոնարհված թաղն ու պատերը մթնոլորտային տեղումների վնասակար ազդեցությունից։
Այսօր վանքը ոչ միայն զբոսաշրջային և պատմական հետաքրքրություն ներկայացնող օբյեկտ է, այլև գործող ուխտատեղի Բերդի տարածաշրջանի բնակչության համար, ովքեր պահպանում են դարավոր ավանդույթները՝ այցելելով սրբավայր հոգևոր տոների և հիշատակի օրերին։
Լուսանկարը ՝ Հուշարձանների պահպանության Տավուշի մարզային ծառայությանն էջից։