Հայոց ցեղասպանություն. Մարդկության դեմ ուղղված մեծագույն ոճիրը և հայ ժողովրդի գոյապայքարը
Հայոց ցեղասպանությունը 20-րդ դարի առաջին համակարգված պետական հանցագործությունն էր, որի հիմքերը դրվել էին դեռևս 19-րդ դարի վերջին՝ Աբդուլ Համիդ II-ի իրականացրած կոտորածներով, սակայն իր գագաթնակետին հասավ 1915-1923 թվականներին՝ Երիտթուրքերի կառավարության օրոք։
Այս ծրագիրը հետապնդում էր հստակ քաղաքական նպատակ՝ իրականացնել «Պանթուրքիզմի» գաղափարախոսությունը, որը ենթադրում էր ստեղծել մեկ միասնական թուրքական աշխարհ՝ Միջերկրական ծովից մինչև Միջին Ասիա, որտեղ հայկական բնակչությունը դիտվում էր որպես աշխարհագրական և ժողովրդագրական խոչընդոտ։
Գործընթացը սկսվեց հայ տղամարդկանց զինաթափմամբ և ոչնչացմամբ, որոնք այդ ժամանակ ծառայում էին օսմանյան բանակում։ Նրանց մեկուսացնելուց և սպանելուց հետո հայությունը զրկվեց ինքնապաշտպանական հնարավորությունից։
1915 թվականի ապրիլի 24-ին Կոստանդնուպոլսում իրականացված հայ մտավորականության, հոգևորականության և քաղաքական վերնախավի զանգվածային ձերբակալություններն ու հետագա սպանությունները նպատակ ունեին ազգը թողնել առանց առաջնորդության և ձայնի։ Այդ օրվանից սկսվեց Արևմտյան Հայաստանի բնակչության զանգվածային տեղահանությունը։ Գործողությունն իրականացվում էր «Տեղահանության մասին օրենքի» քողի տակ, ըստ որի՝ հայերը պետք է տեղափոխվեին ռազմական գործողությունների գոտուց, սակայն իրականում նրանց քշում էին դեպի Միջագետքի և Սիրիայի անապատներ՝ ենթարկելով համատարած կողոպուտի, բռնաբարությունների և սովի։
Դեր Զորի անապատը դարձավ հարյուր հազարավոր հայերի վերջին հանգրվանը, որտեղ մարդիկ մահանում էին ոչ միայն թուրքական կանոնավոր բանակի և քրդական ավազակախմբերի հարձակումներից, այլև ջրազրկումից ու վարակիչ հիվանդություններից։
Ընդհանուր առմամբ բնաջնջվեց շուրջ 1,5 միլիոն մարդ, իսկ հազարավոր երեխաներ բռնի իսլամացվեցին։
Այս ոճրագործության արդյունքում հայ ժողովուրդը զրկվեց իր հազարամյա հայրենիքի մեծագույն մասից՝ Արևմտյան Հայաստանից, կորցնելով անգնահատելի մշակութային ժառանգություն՝ վանքեր, եկեղեցիներ, ձեռագրեր և դպրոցներ։ Փրկվածների բեկորները սփռվեցին աշխարհով մեկ՝ հիմք դնելով հայկական մեծ Սփյուռքին։
Միջազգային հանրությունը դեռևս 1915 թվականի մայիսի 24-ին Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի համատեղ հռչակագրով այս գործողությունները որակեց որպես «հանցագործություն մարդկության և քաղաքակրթության դեմ»։ Հետագայում Ռաֆայել Լեմկինը, ով ստեղծեց «ցեղասպանություն» (genocide) տերմինը, հենց հայերի փորձն օգտագործեց որպես այդ հասկացության իրավական հիմք։
Չնայած Թուրքիայի շարունակվող ժխտողական քաղաքականությանը, տասնյակ պետություններ և միջազգային կազմակերպություններ ճանաչել են այս փաստը, իսկ Երևանի Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրը մնում է որպես անմեղ զոհերի հիշատակի և հայ ժողովրդի վերածննդի անխախտ խորհրդանիշ։
Այսօր լրանում է Հայոց ցեղասպանության 111-րդ տարելիցը։ Ավելի քան մեկ դար անց այս հիշատակի օրը շարունակում է մնալ ոչ միայն սգի, այլև արդարության պահանջի և ազգային վերածննդի խորհրդանիշ։
111 տարի առաջ սկսված ոճրագործությունը, որը նպատակ ուներ վերջնականապես բնաջնջել հայ տեսակը իր բնօրրանում, չհասավ իր նպատակին, քանի որ հայ ժողովուրդը կարողացավ վերապրել, վերականգնել պետականությունը և պահպանել իր մշակութային ինքնությունը։
Այս պատմական հեռավորությունից ցեղասպանության ճանաչման պայքարը դուրս է եկել լոկ զոհերի հիշատակը հարգելու սահմաններից՝ դառնալով համամարդկային պայքար ընդդեմ անպատժելիության և նոր ոճիրների կանխարգելման։
111-րդ տարելիցը ևս մեկ առիթ է ընդգծելու, որ առանց պատմական ճշմարտության ընդունման և անցյալի դասերի սերտման, հնարավոր չէ կառուցել կայուն ու խաղաղ ապագա։
Յուրաքանչյուր տարի այս օրը Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր բարձրացող հազարավոր մարդիկ և աշխարհի տարբեր անկյուններում հնչող կոչերը փաստում են, որ ժամանակը չի լռեցրել հիշողությունը, իսկ արդարության պահանջը մնում է անկոտրում։